Σάββατο 20 Απρ 2019 3:45      

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ

Το ανεπούλωτο τραύμα της προσφυγικής μνήμης και ο κατορθωμένος έρωτας

Η ιστορία μας ξεκινά τον Μάιο του 1918, όταν ο Μανώλης, 18 ετών, από τον Κάτω Αγιάννη Πιερίας, επιθυμεί να πάει εθελοντής στη μικρασιατική εκστρατεία. Ο Μανώλης στη Σμύρνη ερωτεύεται την Παρή, εντυπωσιάζεται από την ομορφιά της αλλά και από τον τρόπο ζωής (εδώ η συγγραφέας μας δίνει μια ωραία εικόνα του αστικού σμυρναίικου σπιτιού, της επίπλωσης, της διακόσμησης, του μορφωτικού της επιπέδου). Παρακολουθούμε όλη την ερωτευμένη ιστορία του αλλά και τις κατοπινές περιπέτειες μέχρι τον οδυνηρό θάνατό του στη μάχη.

Μια άλλη παράλληλη ιστορία που μας περιγράφεται στο «Τραύμα» είναι η συγκινητική συνάντηση οπόταν ο κρυπτοχριστιανός Στέλιος σώζει την ρωμιά Χρυσή και φεύγει στο βουνό για να συναντήσει τον καπετάνιο Ευκλείδη Κουρτίδη. Αυτοί, ευτυχώς, έχουν αίσιο τέλος και επιστρέφουν μετά από αγώνες και στην Ελλάδα.

Πρόκειται δηλαδή για ένα ιστορικό μυθιστόρημα στο οποίο συνυφαίνονται με λεπτότητα και καλή γνώση της εποχής και οι ερωτικές τύχες ορισμένων νέων της εποχής. Η Φάνυ Κουντουριανού έχει μελετήσει καλά την περίοδο που εξετάζει: γνωρίζει την ευρωπαϊκή ιστορία  (α΄ παγκόσμιος, συνθήκη των Σεβρών του 1920, οι κινήσεις της ελληνικής πλευράς, η στάση των συμμάχων πριν και μετά την άνοδο του Κωνσταντίνου στο θρόνο). Γνωρίζει τη στάση των κεμαλικών, τις πρώτες απόπειρες δίωξης των Ελλήνων, τη συστηματική γενοκτονία από το 1916 και μετά. Η Κουντουριανού επίσης μας μιλά με γλαφυρότητα και πειστικότητα ιστορικού γύρω από το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου έγινε ο μετασχηματισμός στην καθ’  ημάς Ανατολή που κορυφώθηκε με τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Η συγγραφέας αναφέρεται στις ευθύνες όλων των πολιτικών δυνάμεων εκείνης της εποχής, που ενεπλάκησαν στη διαχείριση της μικρασιατικής πρόκλησης, είτε από θέση εξουσίας είτε από θέση αντιπολίτευσης (βασιλοφρόνων και βενιζελικών). (Για όποιον αναζητά μια αυτόφωτη και καλά δουλεμένη εποπτική εικόνα της εποχής χρησιμότατο είναι το βιβλίο που έγραψε ο Βλάσης Αγτζίδης με τίτλο «Μικρά Ασία» και υπότιτλο «Ένας οδυνηρός μετασχηματισμός 1908-1923», εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα 2015).

Ο παντογνώστης αφηγητής είναι αυτός που δεξιώνεται τον αναγνώστη. Ρεαλιστική εξιστόρηση, έμφαση στον ακριβή λόγο αλλά και δείγματα κάποιας μεταϊστορικής γνώσης (όταν χαρακτηρίζεται π.χ. η γενοκτονία ως «Άουσβιτς εν ροή») και πολλές αναδρομές στην αφήγηση είναι τα στοιχεία εκείνα που καθιστούν πιο ενδιαφέρουσα την απόλαυση της ιστορίας (στο κεφ. 1 είμαστε στο 1918, στο 2. στα 1915, στο 3. στα 1914 κλπ). Ακόμα, διακρίνουμε τεχνικές επιβράδυνσης όπως η ωραία ιστορία του Νεόφυτου που σώζεται χάρη στις μουσικές του ικανότητες (σ. 47-48) ή όταν παρουσιάζεται σε θερμό λόγο η προσωπικότητα και το ήθος του παπά-Θανάση (σ. 50). Στο γλωσσικό, υφολογικό επίπεδο ορισμένοι επιθετικοί προσδιορισμοί ή/και μεταφορές προσδίδουν χάρη και κύρος στο προσδιοριζόμενο ουσιαστικό (Ευδαίμων Σμύρνη, πάνστιλβη σελήνη, μελανόστιλπνη νύκτα, ανέτελλε ο ήλιος παμφαής, πυρίδρομος ήλιος). Και βέβαια αυτές οι γλωσσικές επιλογές δικαιολογούνται απολύτως αφού ο τόπος και τα τοπία είναι οι χαμένες για πάντα περιοχές του ανθηρού κάποτε ελληνικού μικρασιατικού ελληνισμού (Σάντα, Κρώμνη, Σμύρνη, Τραπεζούντα, Αμισός κλπ.)

Τρία είναι τα βασικά θέματα που απασχόλησαν σε αυτό το μυθιστόρημα την συγγραφέα: ο πόλεμος (η μικρασιατική εκστρατεία), ο έρωτας και το τραύμα της μνήμης. Εννοείται πως σε όλα αυτά διακρίνεται και μια θρησκευτική, ορθόδοξη διάθεση η οποία δένει τους αρμούς της αφήγησης σε μια ενοραματικότερη θέαση των ανθρωπίνων.
Παράλληλα, δεν λείπει από τον λόγο της Κουντουριανού και η φιλαλληλία, η επισήμανση για παράδειγμα της φιλίας και της ανοχής που επιδεικνύουν κάποιοι Τούρκοι απέναντι στους Έλληνες (σ. 54) ή, άλλοτε,  επικρίνονται οι βάρβαρες διώξεις ελλήνων οπλιτών της Μικρασίας «που διέπραξαν με ασπλαχνιά υπερβάσεις και ασχημίες, βιασμούς και λεηλασίες και φόνους και σφαγές Τούρκων» (σ. 59).

Ιδιαίτερη ομορφιά προσδίδουν στο βιβλίο και οι αναφορές στον έρωτα. Οι σελίδες 57-59 περιγράφουν με ψυχολογική ακρίβεια την εμπειρία του έρωτα ανάμεσα σε δύο ανθρώπους και μάλιστα με μια τέτοια διάσταση φιλοσοφημένη που μοιάζει να παντρεύει την θρησκευτική, ορθόδοξη εμπειρία με την σύγχρονη ποιμαντική ψυχολογία.

Και όντως είναι αληθές αυτό που περιγράφεται ανάμεσα στον Μανώλη και την Παρή. Γράφει για παράδειγμα ο π. Φιλόθεος Φάρος στο βιβλίο του «Έρωτος φύσις» (πρώτη έκδοση 1990, 22 εκδόσεις μέχρι το 2015, πάντα στις εκδόσεις Αρμός): «Η πραγματική αποδοχή του γεγονότος της δημιουργίας, απαιτεί μία θετική στάση απέναντι στο ανθρώπινο σώμα και όλα του τα μέλη και τις λειτουργίες. Κάθε άποψη που θέλει να τραβήξη διαχωριστικές γραμμές μεταξύ σώματος και ψυχής, σάρκας και πνεύματος, που εκλαμβάνει τα μεν ως κακά και τα δε ως καλά, πρέπει να απορριφθή ως διαστροφή της γνησίας χριστιανικής παραδόσεως.

Στη βιβλική ανθρωπολογία, ο άνθρωπος είναι πάντοτε μία ψυχοσωματική ενότητα, η σάρκα και το πνεύμα είναι αδιαχώριστα συνδεδεμένα μεταξύ τους» (σ. 235). Και ολοκληρώνει ο ψυχοθεραπευτής και ανοιχτόμυαλος θεολόγος Φιλόθεος Φάρος την καλογραμμένη μελέτη του γράφοντας στην προτελευταία σελίδα του βιβλίου του: «Τέλος, ο έρως είναι μια διαδικασία που για τον άνθρωπο αρχίζει στη γη, για να φθάση στον ουρανό. Γιατί ο έρως του Θεού είναι ο τελικός του στόχος· αλλά εκείνος που λέει ότι ένοιωσε το πάθος του όντως έρωτος, για το Θεό, χωρίς να το νιώση για τον άνθρωπο, κατά τη σαφή μαρτυρία του ηγαπημένου μαθητή του Κυρίου, είναι τουλάχιστον ψεύτης (σ. 237).

Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα σοβαρό, καλογραμμένο, πλούσια τεκμηριωμένο βιβλίο, το οποίο μελετά με πάθος και αναλυτικό συλλογισμό ένα κομμάτι σύγχρονης, δικής μας ιστορίας—αυτής του μικρασιατικού και προσφυγικού ελληνισμού και μάλιστα με ήρωα από τα μέρη της Κατερίνης.  Η Φάνυ Κουντουριανού δίνει έντιμα και με επιτυχία αυτόν τον αέναο αγώνα κάθε σοβαρού συγγραφέα και επαρκούς λογοτέχνη. Πράγμα ιδιαίτερα δύσκολο στην περίπτωσή της, γιατί το υλικό που πραγματεύεται ματώνει και η λέξη τραύμα είναι εντελώς κυριολεκτική με μια σωματικότητα που συγκλονίζει ακόμα και σήμερα, 95 χρόνια μετά.
 

Αντώνης Κάλφας Φάνυ Κουντουριανού-Μανωλοπούλου Παρουσίαση βιβλίου Το Τραύμα

Ακολουθήστε το "Ο.Β." στο twitter και κάντε like στην σελίδα μας στο facebook και μάθετε πρώτοι όλα όσα συμβαίνουν!

Scroll to Top