Παρασκευή 22 Ιουν 2018 21:34      

Πρεμιέρα το Σάββατο 21 Απριλίου «Το τελευταίο τσιγάρο» του Αντώνη Κάλφα

Ο σκηνοθέτης και ηθοποιός Χάρης Αμανατίδης και η μουσικός Νατάσα Ιωαννίδου εργάζονται εδώ και πολύ καιρό για την παρουσίαση του ποιητικού κειμένου «Το τελευταίο τσιγάρο» που έγραψε ο Αντώνης Κάλφας. Πρόκειται, όπως θα δείτε και στα κριτικά αποσπάσματα που ακολουθούν, για την πραγματική ιστορία της εκτέλεσης στην Κατερίνη του δρυανιστινού Ιωάννη Παπαδημητρίου, το μακρινό 1924. Ο Κάλφας αξιοποιώντας το πραγματικό συμβάν βάζει τον λήσταρχο Παπαδημητρίου να αφηγηθεί τη ζωή της πόλης—από τον μακεδονικό αγώνα μέχρι τις μέρες μας.

Η αφήγηση διαθέτει λυρισμό, συμπάθεια για τον ήρωα αλλά ταυτόχρονα και κριτική στάση για όσα αρνητικά εντοπίζει στην πόλη και την περιοχή της. Αντί άλλων σχολίων παραθέτουμε σύντομα αποσπάσματα από ορισμένες κριτικές που μέχρι σήμερα γράφτηκαν και ακούστηκαν κατά τις παρουσιάσεις του βιβλίου. 

Ο Αντώνης Κάλφας γεννήθηκε το 1956 στην Κατερίνη, όπου και ζει. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στην Αθήνα, Μεσαιωνική και Νεότερη Ελληνική Λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και εργάζεται από το 1990 ως φιλόλογος στη δημόσια Μέση Εκπαίδευση. Έχει γράψει εννέα ποιητικά βιβλία και τέσσερις μελέτες.

Κρίσεις για το ποιητικό βιβλίο

Το ένατο ποιητικό βιβλίο Το τελευταίο τσιγάρο (εκδ. Παρέμβαση, 2017) του Αντώνη Κάλφα έχει τη φόρμα του θεατρικού μονολόγου, με παραθεματικές τεχνικές που δημιουργούν κάτι σαν κρύπτες για τη ‘λαθραία’ αλήθεια. Τον μονόλογο τον ακούμε να βγαίνει από το στόμα του νεαρού ληστή Ιωάννη Παπαδημητρίου, πριν την εκτέλεσή του, στα 1924,  καπνίζοντας το τελευταίο του τσιγάρο. ΄Ομως η δική του φωνή περικλείει και όλες τις φωνές των ληστών της ορεσίβιας εξορίας. Στον ελάχιστο -και γι’ αυτό πολύτιμο- χρόνο τα λόγια του είναι δίκοπα· λόγια εξομολόγησης –αφήγησης της αποφασισμένης απείθειας- και απολογισμού –η παράδοση της ζωής μας στην συναισθηματική άπνοια. Τα τελευταία συνιστούν μια προβολή στο παρόν και στο μέλλον για τους αναγνώστες/ακροατές του μονολόγου, ενώ τα πρώτα  είναι οι μικρές αστραπές που ανοίγουν όψεις στο σκοτεινό παρελθόν της πόλης της Κατερίνης. 
Σκέφτομαι ότι είναι χαρακτηριστικό της εποχής μας, ενός «στενόκαρδου παρόντος»,  να ελέγχουμε τις απαντήσεις  του χθες. Ο μονόλογος Το τελευταίο τσιγάρο είναι η θετική απολογία της δικής μας εποχής, που ορθώνει ολομέτωπα τις αντιρρήσεις της στις ιδεολογικά  κατευθυνόμενες απαντήσεις· είναι ο τρόπος να βλέπουμε σήμερα τη ληστεία, γι’ αυτό και έχει γίνει θέμα της λογοτεχνίας σε πολλά έργα, τα τελευταία χρόνια. Πόση απόσταση αλήθεια από την εικόνα για την ληστεία του Θάνου Βλέκα (1855) του Παύλου Καλλιγά;
ΓΕΩΡΓΙΑ ΛΑΔΟΓΙΑΝΝΗ

Πριν να εκτελεσθεί ο Παπαδημητρίου αρνήθηκε να εξομολογηθεί και να μεταλάβει των αχράντων μυστηρίων ως είθισται σε τέτοιες περιστάσεις. Η τελευταία επιθυμία του ήταν να καπνίσει ένα τσιγάρο, το τελευταίο της ζωής του. Με το περιστατικό αυτό και με το τσιγάρο ο ποιητής έπλασε την κατάλληλη ατμόσφαιρα, δημιούργησε συνθήκες, ώστε να παραχθεί το ποιητικό κείμενο. Μέσα σ’ αυτό υπάρχει και ιστορία και μυθοπλασία, υπάρχουν πράγματα, υπάρχουν όμως και πλάσματα. Τα πλάσματα είναι η ποιητική δημιουργία και πίσω απ’ αυτά κρύβεται ο ποιητής, που μετατρέπει τον Ιωάννη Παπαδημητρίου σε τρυφερό ποιητικό φερέφωνό του, που ζητάει ως τελευταία χάρη πριν να τουφεκισθεί ένα τσιγάρο. 

Ο Παπαδημητρίου όχι μόνο υπερασπίζεται τον εαυτό του και τους συντρόφους του αλλά γίνεται και δημόσιος κατήγορος. Κατηγορεί, σαρκάζει και χλευάζει όλους εμάς τους σύγχρονους και νεότερους για την χωρίς νόημα ζωή και την προκοπή  μας. Μας κατηγορεί για τα χαλαρά αισθήματά μας, την αδιαφορία μας απέναντι στο φτωχό, τον πάσχοντα και τον πρόσφυγα. Μας οικτίρει ακόμη και για το θάνατό μας. Εκείνος, καπνίζοντας το τελευταίο τσιγάρο, αισθάνεται στο πετσί τον θάνατό του, εμείς αντίθετα θα πεθάνουμε ίσως χορτάτοι αλλά σίγουρα ανίδεοι. Ο ληστής τελικά γίνεται ένας ιδεολόγος,  με οικολογικές και κοινωνικές ευαισθησίες, που μπορεί να ασκεί κοινωνική κριτική και να φιλοσοφεί για τα ανθρώπινα. 
ΝΙΚΟΣ Δ. ΒΑΡΜΑΖΗΣ

Πρόκειται λοιπόν για ένα τοποφιλικό αφήγημα ιστορικής και πολιτισμικής συνείδησης. Ένας θεατρικός –στην ουσία— μονόλογος, στον οποίο, ενώ σε συγχρονικό επίπεδο, φαίνεται να ομιλεί ο λήσταρχος Παπαδημητρίου στην ουσία ομιλεί ο ίδιος ο ποιητής διαπλέκοντας διαχρονικές μνήμες, βιώματα και κυρίως, καταγγέλλοντας. Καταγγέλλοντας τις νοοτροπίες της αστικής καθημερινότητας, τις διαχρονικές. Τις πολιτικές της συντήρησης, τις ηθικιστικές και θρησκευτικές υποκρισίες, τις ανερωτικές συμβάσεις. Ανυψώνοντας έτσι το μεγαλείο της προσωπικής ευθύνης έναντι της ιστορίας. Υπό άλλες συνθήκες το κείμενο του Κάλφα θα θύμιζε το Άσμα Ηρωικό και Πένθιμο για τον χαμένο Ανθυπολοχαγό της Αλβανίας του Οδυσσέα Ελύτη, εάν εκεί υπήρχε η χειροπιαστή ύλη του καθημερινού πόνου και της κοινωνικής αδικίας, που συναντούμε στο δικό του κείμενο.
ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΓΡΑΙΚΟΣ

Πρόκειται για ένα τοποφιλικό αφήγημα ιστορικής και πολιτισμικής συνείδησης. Ένας θεατρικός –στην ουσία— μονόλογος, στον οποίο, ενώ σε συγχρονικό επίπεδο, φαίνεται να ομιλεί ο λήσταρχος Παπαδημητρίου στην ουσία ομιλεί ο ίδιος ο ποιητής διαπλέκοντας διαχρονικές μνήμες, βιώματα και κυρίως, καταγγέλλοντας. Καταγγέλλοντας τις νοοτροπίες της αστικής καθημερινότητας, τις διαχρονικές. Τις πολιτικές της συντήρησης, τις ηθικιστικές και θρησκευτικές υποκρισίες, τις ανερωτικές συμβάσεις. Ανυψώνοντας έτσι το μεγαλείο της προσωπικής ευθύνης έναντι της ιστορίας.
ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ

Μετὰ τον Χρήστο Μπράβο που απαθανάτισε φαντασιακὰ την παρουσία του λήσταρχου Θωμά Γκαντάρα στην τέχνη και την ιστορία, ένας άλλος ποιητής, ο Αντώνης Κάλφας, έρχεται να απαθανατίσει μιαν άλλη μορφὴ των απάτητων ορέων και των σκοτεινών καταφυγίων του βίου. Επιμένοντας στην φασματικὴ ανάπτυξη της ξεχασμένης πια απὸ τον χρόνο μορφής, του ληστή Ιωάννη Παπαδημητρίου εκ Δρυανίστης Πιερίας, ο οποίος συνελήφθη και καταδικάστηκε σε θάνατο απὸ το Στρατοδικείο Θεσσαλονίκης, ο ποιητὴς σκιαγραφεί εν συντομία το τοπίο και τους ανθρώπους μιας ολόκληρης εποχής, δηλαδὴ από τον μεσοπόλεμο μέχρι τις μέρες μας. Η εκτέλεση που έγινε δημόσια στην Κατερίνη τον Ιούλιο του 1924, ενώπιον πλήθους κόσμου που είχε συρρεύσει για τον σκοπὸ αυτόν, με την ευκαιρία βέβαια και του εβδομαδιαίου παζαριού, είναι η αφορμὴ να βρει ο ποιητὴς το ακροατήριό του και μέσω του ληστή να μιλήσει στο άναυδο πλήθος.

Το τέχνασμα των χρονικών αλμάτων δίνει μια ζωντάνια στην αφήγηση και καθιστά τον ήρωα διαχρονικώς παρόντα στα σημαντικὰ ιστορικὰ γεγονότα της τοπικής ιστορίας:  το 1925 σκοτώσαν τον Γιαγκούλα, υπογραμμίζει ο σκοτωμένος το 1924 ληστής, γνωρίζει την δράση του Κατερινιώτη δωσίλογου και συνεργάτη των ναζὶ στην περίοδο της Κατοχής Ξενοφώντα Γιοσμά, διαβάζει και αναλύει την αρθογραφία σύγχρονων εφημερίδων, απαγγέλει στίχους του Θωμά Γκόρπα και του Γιάννη Ρίτσου σαν να τους θυμάται ξαφνικά, φωτίζει την ομιλία του Ηλιοὺ στην κεντρικὴ πλατεία το 1964, μια εποχὴ προσαγωγών και διώξεων, ενώ διορθώνει την ειδησεογραφία της εποχής σχετικὰ με τα διαδιδόμενα ψεύδη περὶ των ληστρικών ενεργειών.
ΗΛΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΣ

 

Θέατρο Πήγασος Αντώνης Κάλφας

Ακολουθήστε το "Ο.Β." στο twitter και κάντε like στην σελίδα μας στο facebook και μάθετε πρώτοι όλα όσα συμβαίνουν!

Scroll to Top