Η κλιματική κρίση καθιστά την Ελλάδα ευάλωτη σε συχνότερους και εντονότερους καύσωνες, σύμφωνα με τον καθηγητή Αθανάσιο Αργυρίου. Η Ευρώπη θερμαίνεται με διπλάσιο ρυθμό από τον παγκόσμιο μέσο όρο, με τα φαινόμενα «θερμικού θόλου» να προκαλούν ακραίες θερμοκρασίες, θέτοντας σε κίνδυνο τη δημόσια υγεία και απαιτώντας άμεσα μέτρα προσαρμογής από την Πολιτική Προστασία.
Ελλάδα και κλιματική κρίση: αυξάνεται ο κίνδυνος για καύσωνες
Η Ελλάδα βρίσκεται σε ζώνη υψηλής επικινδυνότητας για ακραία φαινόμενα, με τους ειδικούς να προειδοποιούν για συχνότερους και εντονότερους καύσωνες στο μέλλον. Η Ελλάδα, λόγω της θέσης της στην ανατολική Μεσόγειο, είναι εκτεθειμένη σε ακραίες θερμοκρασίες. Ο Αθανάσιος Αργυρίου, καθηγητής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο Πατρών και στέλεχος στο Εργαστήριο Φυσικής της Ατμόσφαιρας, τονίζει πως επεισόδια αντίστοιχης έντασης με εκείνα που πλήττουν την υπόλοιπη Ευρώπη είναι πιθανό να εκδηλωθούν και στη χώρα μας.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει ο καθηγητής, η Ευρώπη αποτελεί την ταχύτερα θερμαινόμενη ήπειρο παγκοσμίως. Βάσει της κοινής έκθεσης του προγράμματος Copernicus της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO), η ευρωπαϊκή ήπειρος παρουσιάζει ρυθμούς θέρμανσης διπλάσιους από τον παγκόσμιο μέσο όρο από τη δεκαετία του 1980 και μετά.
Η επιστημονική πρόβλεψη υποδεικνύει ότι οι καύσωνες δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά, αλλά θα επαναλαμβάνονται με αυξανόμενη συχνότητα, διάρκεια και ένταση. Ιδιαίτερα για τη νότια Ευρώπη και τη Μεσόγειο, οι ατμοσφαιρικές συνθήκες ευνοούν την εμφάνιση επικίνδυνων θερμών περιόδων, οι οποίες εκδηλώνονται πλέον πάνω σε ένα κλιματικό υπόβαθρο που είναι ήδη αισθητά θερμότερο.
Αίτια των ακραίων θερμοκρασιών στην Ευρώπη
Τα επεισόδια καύσωνα δεν προκαλούνται από έναν και μόνο παράγοντα, αλλά από τον συνδυασμό συγκεκριμένων ατμοσφαιρικών συνθηκών και της κλιματικής αλλαγής. Ο κύριος μηχανισμός είναι η δημιουργία πεδίων υψηλών πιέσεων μεγάλης διάρκειας, γνωστά ως ατμοσφαιρικός εμποδισμός ή θερμικός θόλος. Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο αέρας συμπιέζεται προς το έδαφος και θερμαίνεται αδιαβατικά, ενώ η έλλειψη νεφών επιτρέπει την έντονη ηλιακή ακτινοβολία.
Η κατάσταση επιδεινώνεται από τη μεταφορά θερμών αερίων μαζών από τη Βόρεια Αφρική και την Ιβηρική χερσόνησο. Επιπλέον, το ξηρό έδαφος περιορίζει την ψύξη μέσω εξατμισοδιαπνοής, ενισχύοντας τη θέρμανση της ατμόσφαιρας. Όλα αυτά συνδυάζονται με την ανθρωπογενή επίδραση στο κλίμα, οδηγώντας σε υψηλότερες θερμοκρασίες σε σύγκριση με τις προηγούμενες δεκαετίες.
Η αλληλουχία των διαδοχικών θερμών επεισοδίων
Η εμφάνιση διαδοχικών καυσώνων μέσα στην ίδια περίοδο συνδέεται με την εμμονή των αντικυκλωνικών συστημάτων. Όταν έχει προηγηθεί μια ξηρή και θερμή περίοδος, το έδαφος και τα κατώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας έχουν ήδη αποθηκεύσει θερμότητα. Αυτό διευκολύνει την ταχύτερη επίτευξη ακραίων τιμών θερμοκρασίας σε κάθε επόμενο επεισόδιο, αυξάνοντας τον κίνδυνο για τη δημόσια υγεία.
Ιστορικό καυσώνων στην ευρωπαϊκή ήπειρο
Η Ευρώπη έχει βιώσει σημαντικά επεισόδια ακραίας ζέστης κατά το παρελθόν.
Ενδεικτικά αναφέρονται τα εξής περιστατικά:
- Ο καύσωνας του 2003 στη δυτική και νότια Ευρώπη και ο καύσωνας του 2010 στη Ρωσία και την ανατολική Ευρώπη.
- Τα επεισόδια του 2017 στη νότια Ευρώπη, του 2019 στη δυτική Ευρώπη και το εξαιρετικά θερμό καλοκαίρι του 2022.
- Οι καύσωνες του 2023 που έπληξαν τη Μεσόγειο, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας.
Οι συνέπειες αυτών των φαινομένων είναι ιδιαίτερα επιβαρυντικές για τους ανθρώπους. Ενδεικτικά, μελέτη στο Nature Medicine εκτίμησε ότι το καλοκαίρι του 2022 υπήρξαν περίπου 61.672 θάνατοι στην Ευρώπη που σχετίζονταν με τη ζέστη, ενώ οι υπηρεσίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης επισημαίνουν ότι τα επεισόδια του 2003, του 2010 και του 2022 προκάλεσαν δεκάδες χιλιάδες απώλειες ζωών το καθένα.
Περιοχές υψηλού κινδύνου στην Ελλάδα
Η Ελλάδα, ως χώρα της ανατολικής Μεσογείου, είναι ευάλωτη σε ακραία θερμικά φαινόμενα. Οι πιο ευάλωτες περιοχές εντοπίζονται στις ηπειρωτικές πεδινές εκτάσεις και τις κλειστές λεκάνες.
Οι περιοχές που διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο είναι:
- Η Θεσσαλία, η κεντρική και ανατολική Μακεδονία, η Θράκη, η Βοιωτία και η ανατολική Στερεά.
- Η Αττική και τμήματα της Πελοποννήσου.
- Τα μεγάλα αστικά κέντρα, όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, όπου το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας επιτείνει τη ζέστη, ειδικά κατά τη διάρκεια της νύχτας.
Αντιθέτως, τα νησιά και οι παράκτιες περιοχές παρουσιάζουν συχνά χαμηλότερες μέγιστες θερμοκρασίες λόγω της επίδρασης της θάλασσας. Ωστόσο, σε συνθήκες άπνοιας, η υψηλή υγρασία που επικρατεί σε αυτές τις περιοχές μπορεί να προκαλέσει έντονη θερμική δυσφορία στους κατοίκους και τους επισκέπτες.
Προληπτικά μέτρα και αντιμετώπιση
Η αντιμετώπιση των καυσώνων απαιτεί δράση σε διαφορετικά επίπεδα, πέρα από τη μετεωρολογική πρόγνωση. Παρόλο που από κλιματική σκοπιά δεν υπάρχουν άμεσα μέτρα αναχαίτισης, η Πολιτική Προστασία και οι αρμόδιοι φορείς καλούνται να διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο στην προστασία του πληθυσμού.
Τα προληπτικά μέτρα που προκρίνονται περιλαμβάνουν:
- Την έγκαιρη πρόγνωση επεισοδίων καυσώνων και ξηρασιών, ώστε να ενεργοποιούνται άμεσα τα σχέδια πρόληψης και η ενημέρωση των πολιτών.
- Τη βελτίωση του πολεοδομικού σχεδιασμού και του σχεδιασμού των κτιρίων, με στόχο τη διαμονή σε δροσερότερους εσωτερικούς χώρους.
- Την ενίσχυση των υποδομών υγείας για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων που επιφέρει η ακραία ζέστη στον ανθρώπινο πληθυσμό.
Συμπερασματικά, η επιστημονική γνώση επιβεβαιώνει πως η πιθανότητα εμφάνισης έντονων θερμών περιόδων έχει αυξηθεί σημαντικά. Αν και δεν αναμένεται κάθε καλοκαίρι να εξελίσσεται με τον ίδιο τρόπο, η τάση για συχνότερα και εντονότερα φαινόμενα καθιστά την ετοιμότητα και τον ορθό σχεδιασμό απαραίτητες προϋποθέσεις για την προσαρμογή στις νέες κλιματικές συνθήκες που διαμορφώνονται στην ευρύτερη περιοχή.
