Οι Financial Times υποστηρίζουν ότι ο κόσμος που διαμορφώνει σήμερα η Silicon Valley μοιάζει λιγότερο με το αισιόδοξο μέλλον του Ισαάκ Ασίμοφ και περισσότερο με τα ασταθή, παρανοϊκά σύμπαντα του Φίλιπ Ντικ, όπου δισεκατομμυριούχοι με μεσσιανικές φιλοδοξίες και μηχανές που μοιάζουν ανθρώπινες κατασκευάζουν πραγματικότητες που εύκολα διαλύονται.
Εδώ και δεκαετίες, οι πιο ισχυροί άνθρωποι της τεχνολογίας δεν αρκούνται στο να χτίζουν εταιρείες και προϊόντα. Μιλούν για αποικίες στον Άρη, για μηχανές με συνείδηση, για ανθρώπους που θα ξεπεράσουν τα βιολογικά τους όρια και για έναν πολιτισμό που κάποτε θα απλωθεί στ’ αστέρια. Η εικόνα αυτή παραπέμπει φυσικά στον Ισαάκ Ασίμοφ και στον Άρθουρ Κλαρκ, στους συγγραφείς της χρυσής εποχής της επιστημονικής φαντασίας, που φαντάστηκαν την ανθρωπότητα να κατακτά το Διάστημα με τη βοήθεια της επιστήμης. Μια πρόσφατη και ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ανάλυση των Financial Times υποστηρίζει, όμως, ότι κοιτάζουμε ίσως προς λάθος συγγραφέα.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα των Financial Times, που υπογράφουν οι Henry Farrell και Dan Wang, ο κόσμος προς τον οποίο βαδίζουμε μοιάζει πολύ περισσότερο με εκείνον που είχε οραματιστεί ο Έλον Μασκ…
Από τον Άρη του Μασκ στο παράξενο σύμπαν του Ντικ
Αφορμή για το δημοσίευμα των Financial Times στάθηκε το πελώριο όραμα που συνοδεύει τη SpaceX. Ο Έλον Μασκ δεν περιορίζεται σε συζητήσεις για πυραύλους· η εταιρεία του σκιαγραφεί μια πορεία που ξεκινά από κέντρα δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης σε τροχιά, περνά από αποικίες στον Άρη και θα μπορούσε, κάποια στιγμή, να οδηγήσει σε έναν πολιτισμό επιπέδου Kardashev II — έναν πολιτισμό τόσο ανεπτυγμένο ώστε να αξιοποιεί σχεδόν όλη την ενέργεια του άστρου του. Πρόκειται για την κλασική υπόσχεση της παλιάς επιστημονικής φαντασίας: η τεχνολογία ανοίγει τον δρόμο και η ανθρωπότητα κατακτά τ’ άστρα.
Οι Farrell και Wang, ωστόσο, αναποδογυρίζουν αυτή την εικόνα. Γράφουν πως ο Μασκ και οι υπόλοιποι μεγιστάνες της Silicon Valley μοιάζουν λιγότερο με τις υπερ-ορθολογικές ιδιοφυΐες ενός σύμπαντος του Ασίμοφ και περισσότερο με χαρακτήρες που έχουν ξεφύγει από κάποιο μυθιστόρημα του Φίλιπ Ντικ. Κι αυτό γιατί ο Ντικ δεν ενδιαφερόταν τόσο για το πού μπορεί να φτάσει η τεχνολογία, όσο για το τι μπορεί να προκαλέσει στην ανθρώπινη αντίληψη της πραγματικότητας.
Όταν η μηχανή μοιάζει άνθρωπος κι ο άνθρωπος μηχανή
Στο μυθιστόρημα του 1968 «Do Androids Dream of Electric Sheep?», πάνω στο οποίο βασίστηκε το «Blade Runner», το όριο ανάμεσα σε άνθρωπο και ανδροειδές γίνεται ολοένα πιο ασαφές. Οι κυνηγοί ανδροειδών αρχίζουν να μοιάζουν με τις ίδιες τις μηχανές που καταδιώκουν, ώσπου προκύπτει το πιο ενοχλητικό ερώτημα: πώς ξέρεις ότι εσύ ο ίδιος είσαι άνθρωπος;
Σχεδόν έξι δεκαετίες αργότερα, σημειώνουν οι Financial Times, κατασκευάζουμε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης ικανά να φαίνονται τόσο ανθρώπινα ώστε να μπερδεύουν ακόμη κι εκείνους που αλληλεπιδρούν μαζί τους καθημερινά, ενώ την ίδια στιγμή αποτυγχάνουν εντυπωσιακά σε πράγματα που για έναν άνθρωπο είναι αυτονόητα. Αυτή ακριβώς είναι η τεχνολογία που φανταζόταν ο Ντικ: όχι τέλεια, αλλά παράξενα ανθρώπινη, παρεμβατική, ιδιότροπη και συχνά δυσλειτουργική. Στο «Ubik» του 1969, ακόμη κι η πόρτα ενός διαμερίσματος απαιτεί πληρωμή για να ανοίξει και να κλείσει· όταν ο πρωταγωνιστής απειλεί να τη ξηλώσει, εκείνη τον απειλεί με δικαστική προσφυγή. Το 1969 αυτό ακουγόταν σαν παραλογισμός. Σήμερα, στην εποχή των συνδρομών, των «έξυπνων» συσκευών, των ψηφιακών βοηθών και του λογισμικού που ελέγχει ολοένα μεγαλύτερο κομμάτι της καθημερινότητάς μας, το αστείο ακούγεται ανησυχητικά οικείο.
«Τι είναι πραγματικότητα;»
Πίσω από σχεδόν όλο το έργο του Ντικ κρύβονται δύο ερωτήματα, εξηγεί η βρετανική εφημερίδα: τι είναι πραγματικότητα και τι είναι ένας αυθεντικός άνθρωπος; Δεν ήταν απλές φιλοσοφικές εμμονές· ο συγγραφέας πέρασε περιόδους παράνοιας, έκανε βαριά χρήση αμφεταμινών και μεγάλο μέρος της ζωής του ισορρόπησε ανάμεσα στη δημιουργικότητα και στην ψυχική αποδιοργάνωση. Πέθανε το 1982, χωρίς να προλάβει να γνωρίσει τη λογοτεχνική αναγνώριση που κέρδισε μεταθανάτια. Το προκλητικό επιχείρημα που αναπτύσσουν οι Financial Times συνοψίζεται στη διαπίστωση ότι δεν ήταν καλός συγγραφέας για την εποχή του, είναι όμως σπουδαίος συγγραφέας για τη δική μας — γιατί η σημερινή πραγματικότητα έχει γίνει εξίσου εύθραυστη μ’ εκείνη των βιβλίων του.
Οι σύντροφοι τεχνητής νοημοσύνης μετατρέπονται για κάποιους ανθρώπους σε φίλους ή ερωτικούς συντρόφους. Αλγόριθμοι φτιάχνουν εικόνες, φωνές και γεγονότα που ποτέ δεν συνέβησαν. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργούν παράλληλα πληροφοριακά σύμπαντα, μέσα στα οποία διαφορετικές ομάδες ανθρώπων ζουν στην ίδια χώρα χωρίς καν να συμφωνούν στα βασικά γεγονότα.
Οι πανίσχυροι δισεκατομμυριούχοι του κόσμου του Ντικ
Ίσως εδώ βρίσκεται το πιο ενδιαφέρον σημείο της ανάλυσης. Στα βιβλία του Ντικ επανέρχεται ξανά και ξανά μια παράξενη ελίτ: μεγιστάνες εταιρειών, χαρισματικοί ιδρυτές, ιδιοκτήτες τεχνολογιών και ακινήτων, άνθρωποι που αποκτούν τόση οικονομική δύναμη ώστε αρχίζουν να επηρεάζουν την ίδια τη δομή της κοινωνίας. Κάποιος θα μπορούσε να τους συναντήσει σήμερα στη Silicon Valley. Οι Financial Times στρέφουν το βλέμμα σε πέντε ονόματα, όχι επειδή μοιάζουν μεταξύ τους, αλλά επειδή καθένας ενσαρκώνει διαφορετική εκδοχή της ίδιας τεχνολογικής κοσμοθεωρίας:
- Ο Μαρκ Άντρεσεν χρηματοδοτεί εταιρείες που επιχειρούν να ανατρέψουν ολόκληρους κλάδους και μιλά για ένα μέλλον όπου οι απόγονοί μας θα «ζουν στ’ αστέρια».
- Ο Πίτερ Τιλ συνδυάζει έντονο επενδυτικό ένστικτο με ενδιαφέρον για θεολογικές και εσχατολογικές ιδέες, ακόμη και για τη φύση του Αντίχριστου.
- Ο Σαμ Άλτμαν περιγράφει την τεχνητή νοημοσύνη σαν ένα «τζίνι» που πλησιάζουμε στο να δημιουργήσουμε, ικανό να πραγματοποιεί σχεδόν κάθε επιθυμία.
- Ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ επιχειρεί κάτι που θα μπορούσε να έχει βγει αυτούσιο από βιβλίο του Ντικ: να δημιουργήσει μια εκδοχή τεχνητής νοημοσύνης του εαυτού του, ικανή να αλληλεπιδρά με εργαζομένους.
- Ο Έλον Μασκ, μέσα από τη SpaceX, εκφράζει το όραμα της κατάκτησης του Διαστήματος που ανοίγει το δημοσίευμα.
Η επιχείρηση που πουλά μια άλλη πραγματικότητα
Η πιο ισχυρή ίσως σύνδεση με τη σημερινή Silicon Valley βρίσκεται στο «The Three Stigmata of Palmer Eldritch». Στο μυθιστόρημα του 1965, ένας επιχειρηματίας επιστρέφει από τ’ αστέρια και προσφέρει στους ανθρώπους ένα προϊόν που τους επιτρέπει να μπαίνουν σε φανταστικούς κόσμους όπου μπορούν να πραγματοποιούνται οι επιθυμίες τους. Οι κόσμοι αυτοί, όμως, καταλήγουν να περιστρέφονται γύρω από τον ίδιο τον Eldritch· το προϊόν δεν αλλάζει απλώς την εμπειρία των πελατών του, καταλαμβάνει την πραγματικότητά τους. Για τους Financial Times, η αναλογία με τη σημερινή οικονομία της τεχνολογίας είναι δύσκολο ν’ αγνοηθεί: οι μεγαλύτερες πλατφόρμες του κόσμου δεν πουλούν πια μόνο υπηρεσίες, αλλά διαμορφώνουν το πληροφοριακό περιβάλλον μέσα στο οποίο δισεκατομμύρια άνθρωποι αντιλαμβάνονται την πολιτική, την κοινωνία, τους γύρω τους — ακόμη και τον ίδιο τους τον εαυτό.
Όταν η επιστημονική φαντασία γίνεται επιχειρηματικό σχέδιο
Υπάρχει και μια δεύτερη μεταμόρφωση: ιδέες που κάποτε αποτελούσαν ακραίες επιστημονικές υποθέσεις μετατρέπονται σήμερα σε επενδυτικά αφηγήματα δισεκατομμυρίων. Ο φυσικός Freeman Dyson είχε συζητήσει ήδη από τη δεκαετία του 1960 την ιδέα γιγαντιαίων κατασκευών γύρω από ένα άστρο, ικανών να δεσμεύσουν την ενέργειά του, αντιμετωπίζοντας πάντως με επιφύλαξη τις πιο υπερβολικές εκδοχές της. Σήμερα, όπως παρατηρούν οι Financial Times, ανάλογα οράματα δεν τροφοδοτούν πια μόνο μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας, αλλά μπαίνουν σε εταιρικές παρουσιάσεις και χρηματοοικονομικά μοντέλα. Η άγρια επιστημονική φαντασία έχει γίνει καύσιμο για εξίσου άγρια χρηματοοικονομική κερδοσκοπία, κι εκεί ακριβώς ο κόσμος του Ντικ συναντά τον δικό μας: το επιχειρηματικό σχέδιο, η ιδεολογία και η φαντασίωση αρχίζουν να ταυτίζονται.
Τραμπ, Μασκ και η κατασκευή παράλληλων κόσμων
Η ανάλυση των Financial Times δεν σταματά στην τεχνολογία. Οι Farrell και Wang συνδέουν τον κόσμο του Ντικ και με τη σημερινή πολιτική πραγματικότητα των ΗΠΑ, εντοπίζοντας ιδιαίτερα στον Ντόναλντ Τραμπ χαρακτηριστικά των ισχυρών αλλά βαθιά αυτοαναφορικών προσώπων που κατοικούν στα μυθιστορήματά του — σημειώνοντας πως ήδη από το 2016 η Ναυτεμπορική είχε παραλληλίσει όσα βιώναμε τότε με τον Τραμπ με το μυθιστόρημα «Ο Άνθρωπος στο Ψηλό Κάστρο». Στα βιβλία του Ντικ, η δύναμη που φαινομενικά κινεί τα νήματα του κόσμου αποδεικνύεται συχνά πολύ λιγότερο μεγαλειώδης απ’ όσο δείχνει: πίσω από την τρομακτική συνωμοσία μπορεί να κρύβεται απλώς ένας ανασφαλής, ζηλόφθονος ή εμμονικός άνθρωπος. Στο «Ubik», για παράδειγμα, μια φαινομενικά πανίσχυρη δύναμη που καταδιώκει τους ήρωες αποδεικνύεται τελικά κάτι πολύ πιο πεζό κι ανθρώπινο. Η ιδέα αυτή, υποστηρίζουν οι Financial Times, αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή όπου η πολιτική, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η διασημότητα και η επιχειρηματική εξουσία έχουν γεννήσει τεράστιους μηχανισμούς προσωπολατρίας.
Τρία μαθήματα από έναν συγγραφέα που έζησε μέσα στην παράνοια
Οι Financial Times καταλήγουν σε τρία διδάγματα που αντλούνται από το έργο του Φίλιπ Ντικ για τον σημερινό κόσμο:
- Οι δυτικές κοινωνίες ενδέχεται να φοβούνται τους λάθος κινδύνους: οι κυβερνήσεις ανησυχούν, δικαιολογημένα, για γεωπολιτικούς αντιπάλους όπως η Κίνα, αλλά ίσως υποτιμούν πιο παράξενες απειλές — δισεκατομμυριούχους ικανούς να αναδιαμορφώνουν το πληροφοριακό περιβάλλον εκατομμυρίων ανθρώπων, τεχνητές πραγματικότητες πιο ελκυστικές από την αληθινή και μηχανές που δυσκολεύεσαι όλο και περισσότερο να ξεχωρίσεις από ανθρώπους.
- Η τεχνολογία δεν είναι αναγκαστικά ο εχθρός: ο Ντικ δεν παρουσιάζει πάντα τις μηχανές ως δυνάμεις που θέλουν να καταστρέψουν τον άνθρωπο· σε ορισμένα έργα του λειτουργούν μάλιστα ως σύμμαχοί του απέναντι σε καταπιεστικά πολιτικά συστήματα.
- Ο σκοπός της τεχνολογίας δεν μπορεί να επιβάλλεται αποκλειστικά από πάνω προς τα κάτω, από μια μικρή ομάδα ανθρώπων που αποφασίζει μόνη της ποιο πρέπει να είναι το μέλλον της ανθρωπότητας.
Η πραγματικότητα είναι αυτό που δεν εξαφανίζεται
Εδώ ίσως βρίσκεται η πιο δυνατή ιδέα που άφησε πίσω του ο Φίλιπ Ντικ: πραγματικότητα είναι αυτό που, όταν σταματήσεις να το πιστεύεις, δεν εξαφανίζεται. Σ’ έναν κόσμο deepfakes, γεννητικής τεχνητής νοημοσύνης, αλγοριθμικών ροών ενημέρωσης, πολιτικών παράλληλων πραγματικοτήτων και δισεκατομμυριούχων που μιλούν για το πεπρωμένο της ανθρωπότητας, η φράση ακούγεται σχεδόν σαν οδηγία επιβίωσης. Οι Financial Times θυμίζουν πως, για τον Ντικ, η διέξοδος από τον παραλογισμό δεν βρίσκεται σε καμιά ακόμη μεγαλύτερη τεχνολογική ουτοπία, αλλά στα μικρά κι απτά πράγματα: στις ανθρώπινες σχέσεις, στην καλοσύνη, στην υπομονή, στη συνέπεια — σε ό,τι εξακολουθεί να στέκεται όρθιο όταν καταρρεύσει η φαντασίωση.
Ίσως, λοιπόν, κοιτούσαμε τόσα χρόνια προς λάθος κατεύθυνση. Η Silicon Valley μάς έμαθε να σηκώνουμε το βλέμμα στ’ αστέρια, στον Άρη, στην υπερνοημοσύνη και σε πολιτισμούς που θα αιχμαλωτίζουν την ενέργεια του Ήλιου. Οι Financial Times, όμως, προτείνουν να κοιτάξουμε πολύ πιο κοντά, γιατί το μέλλον που έρχεται δεν μοιάζει με την τακτοποιημένη, ορθολογική τεχνολογική ουτοπία του Ασίμοφ. Μοιάζει ασταθές, υπερσυνδεδεμένο, γεμάτο μηχανές που θυμίζουν ανθρώπους, ανθρώπους που κατασκευάζουν τις δικές τους πραγματικότητες και πανίσχυρους επιχειρηματίες που θέλουν να μας πείσουν να κατοικήσουμε μέσα σε αυτές. Είναι, με άλλα λόγια, τρομακτικά κοντά στον κόσμο που ο Φίλιπ Κ. Ντικ είχε ήδη φανταστεί πριν από εξήντα χρόνια.
