Λίγα χρόνια μόλις μετά την απελευθέρωση ο πανελλήνιος «Εθνικός Οδηγός» (τεύχος 5, 6) περιγράφει την Κατερίνη (πληθυσμός, τοπική διοίκηση, σωματεία, επαγγελματικές ενώσεις, σύλλογοι) καθώς και καταλόγους με τους επαγγελματίες της εποχής. Ας μην ξεχνάμε επίσης πως την περίοδο αυτή, η Κατερίνη δεν είναι Δήμος και υπάγεται στο νομό Θεσσαλονίκης ενώ από τους προσφυγικούς συλλόγους καταγράφονται μόνο οι Θρακιώτες αφού οι περισσότεροι πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία έρχονται μετά το 1922. Ο συντάκτης του άρθρου πάντως φαίνεται να έχει διαβάσει το εκδοθέν στα 1918 βιβλίο του Παρθενίου Βαρδάκα αφού αντιγράφει σημεία του κειμένου χωρίς ωστόσο να το δηλώνει ρητά (50 οικίες, φιλοπονία των κατοίκων κλπ.).
«Η Κατερίνη πρωτεύουσα της επαρχίας και έδρα της ομωνύμου υποδιοικήσεως είναι κωμόπολις έχουσα 1600 περίπου οικίας και άνω των 9000 κατοίκων, εξ ών 8000 είναι Έλληνες, 1000 δε οθωμανοί. Η κωμόπολις αύτη κατ’ άλλους μεν έλαβε το όνομα τούτο εκ του παρακειμένου προς βορράν έξωθεν της πόλεως ναού της αγίας Αικατερίνης και ονομάζεται Αικατερίνη, κατ’ άλλους δε εκ του αρχαίου Ρωμαϊκού σταθμού Άτηρα, όστις κατά τον Leake έκειτο επί της σημερινής θέσεως της Κατερίνης.
Καθ’ ημάς η ορθοτέρα ονομασία της κωμοπόλεως είναι Κατερίνη, καθότι όταν εκτίσθη αύτη ο ναός της αγίας Κατερίνης δεν είχεν εισέτι κτισθή. Και ναι μεν ο Heuzey, ουδόλως αποδέχεται την γνώμην του Leake, διατεινόμενος ότι εν Κατερίνη πλην μιας επιγραφής ευρεθείσης έν τινι τζαμίω ουδέν άλλο κειμήλιον μαρτυρεί την άλλοτε ύπαρξιν αρχαίου ενταύθα πολίσματος ή συνοικισμού, εν τούτοις όμως ο διαπρεπής γάλλος αρχαιολόγος Desdevises-du-dezert δια μακρών αποκρούει την γνώμην του Heuzey και συντάσσεται με την του Leake, άλλως τε δε μήπως εκ τόσων περιφήμων πόλεων, αίτινες ήκμασαν κατά την αρχαιότητα δεν δοκιμάζομεν την απογοήτευσιν δια την μη διάσωσιν έστω και του ελαχίστου τεκμηρίου της πάλαι ακμής των;
Πρό εξήκοντα ετών η Κατερίνη ήτο μικρόν και άσημον χωρίον συνιστάμενον μόλις εκ πενήντα οικιών, οι δε κάτοικοι αυτής ησχολούντο εις την γεωργίαν, την κτηνοτροφίαν και την κατασκευήν καρφίων και πετάλων δια τα ζώα ως και την επισκευήν γεωργικών εργαλείων.
Η κωμόπολις απέχουσα περί τα 3/4 της ώρας από την θάλασσαν κείται παρά το αριστερόν σκέλος του Θερμαϊκού κόλπου και επί της δυτικής ακτής αυτού επί ευφορωτάτης πεδιάδος, περιβαλλομένης νοτιοανατολικώς μεν υπό του ιστορικού Ολύμπου, νοτιοδυτικώς δε υπό των Πιερίων ορέων της κατοικίας των εννέα Μουσών, βορειοδυτικώς υπό ευφορωτάτων και γραφικωτάτων λόφων και βορειοανατολικώς υπό του Θερμαϊκού κόλπου.
Η λεκάνη εν τω μέσω της οποίας κείται η Κατερίνη περιβρέχεται υπό ποταμίσκων, του Αίσονος ή Μαυρονερίου και του Λεύκου ή Πέλεκα των Πιερίων ορέων οίτινες εκβάλλουσιν εις τον Θερμαϊκόν.
Η Κατερίνη λόγω της θέσεως αυτής είναι το κέντρον των πέριξ χωρίων εις ευρείαν ακτίνα και το σημαντικώτερον μέρος της όλης περιφερείας συγκεντρώσασα κατοίκους και δη εμπορευομένους εκ Λειβαδίου, Κοκκινοπλού, Αγίου Δημητρίου της Ελασσώνος καθώς και εκ Κοζάνης, Γρεβενών και Ιωαννίνων, οίτινες μετά των παλαιών κατοίκων ασχολούνται εις το εμπόριον, την γεωργίαν, την κτηνοτροφίαν και τας βιοτεχνίας.
Ο γεωργικός πληθυσμός της Κατερίνης προ επταετίας περίπου επηυξήθη δια της εγκαταστάσεως εν αυτή προσφύγων εκ Σιμιτλή, Αράπ-Χατζή, Μπαμπά-Εσκί και άλλων μερών της Θράκης. Οι κάτοικοι της κωμοπόλεως διακρίνονται δια την φιλοπονίαν, επιχειρηματικότητα και φιλοπατρίαν αυτών, προσόντα δια των οποίων κατώρθωσαν, παρά τας επί τουρκοκρατίας ενεργείας ξένης προπαγάνδας άπαντες εν θαυμαστή συμπνοία να συγκρατήσωσιν εν ζωηρά ακμή και αγνότητι το ελληνικόν αυτών συναίσθημα και ν’ αντιδράσωσι τελεσφόρως κατά την επιζητούντων την μείωσιν αυτού.
Δήμαρχος της Κατερίνης είναι ο δαιμόνιος κ. Δ. Δημάδης. Η Κατερίνη είναι έδρα του χρηστοτάτου και υφ’ όλας τας επόψεις λαμπρού επισκόπου Κίτρους κ. Παρθενίου Βαρδάκα του εξ Ιωαννίνων. Δασάρχης Κατερίνης τυγχάνει ο κ. Αλκιβιάδης Γιαννακόπουλος.
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΙΣ
Επί τουρκοκρατίας οι κάτοικοι Κατερίνης δια της φιλοπατρίας των κατώρθωσαν να διατηρούν ελληνικήν σχολήν παρ’ όλας τας πιέσεις ξένης προπαγάνδας και των Τούρκων. Νυν διατηρεί εξατάξιον πλήρες δημοτικόν σχολείον αρρένων, ως και θηλέων και το β΄ τριτάξιον δημοτικόν αρρένων. Διευθυντής του Α΄ εξαταξίου είναι ο κ. Κοσμάς Ιωάννου. Διδάσκαν προσωπικόν: Νικόλαος Βασιλειάδης, Γεώργιος Αφθονίδης, Γεώργιος Νικαδέλης, Μιχαήλ Χαρισιάδης και Χαράλ. Ελευθεριάδης. Διευθυντής του Β΄ τριταξίου είναι ο κ. Αλ. Παπαδημητρίου. Διδάσκαν προσωπικόν: Ανδρομάχη Παπαδημητρίου. Αμφότερα τα σχολεία είναι συγκεντρωμένα εντός του αυτού κτιρίου ελλείψει άλλου τοιούτου.
ΓΕΝΙΚΑ
Άπαξ της εβδομάδος καθ’ εκάστην Δευτέραν τελείται εμποροπανήγυρις. Άπαξ δε του έτους λαμβάνει χώραν μεγάλη τοιαύτη διαρκούσα επί πέντε ημέρας, καθ’ ήν συγκεντρούται σχεδόν όλος ο πληθυσμός της επαρχίας και πολλοί έμποροι εκ μακρυνών περιφερειών. Η Κατερίνη στερείται αρκετών ποσίμων υδάτων και τα υπάρχοντα δε τοιαύτα ρέουσιν ασκεπή, ουχί εντός υδραγωγείου. Η στέρησις αύτη καθίσταται πολύ επαισθητή, ιδίως κατά το θέρος.
ΠΙΝΑΞ των καταστημάτων και επαγγελματιών της Κατερίνης:
- Α΄. Ιατροί στην Κατερίνη: Δημήτριος Δημητριάδης, Γεώργιος Ζουζακίδης, Κίμων Αστερίου, Χριστόδουλος Νικολαΐδης, Φιλώτας Χατζόπουλος, Ιωάννης Ζορμπάς, Αριστείδης Τζέκας, Ιωάννης Ιωαννίδης (οδοντοϊατρός).
- Β΄. Φαρμακεία: Ηρακλής Δημάδης, Δημήτριος Παρασκευάς, Στέριος Παπατώλιου, Αρίφ Χαλίλ.
- Γ΄. Σύλλογοι, Συντεχνίαι, Συνεταιρισμοί και Σωματεία Κατερίνης: Σύλλογος Φιλελευθέρων. Πρόεδρος Δ. Δημάδης. Φιλεκπαιδευτική Αδελφότης «ή Πιερία». Πρόεδρος Κ. Αστερίου ιατρός. Φιλαρμονική Κατερίνης. Συντεχνία Οινοπνευματοκαφεπωλών. Πρόεδρος Κ. Καραβίδας. Σύλλογος Θρακών. Πρόεδρος Π. Δανιηλόπουλος. Σύλλογος Σαμαραιναίων. Πρόεδρος Χρ. Ψαρδέλλας. Ένωσις Λειβαδιτών ο «Όλυμπος». Πρόεδρος Γ. Παπαγεωργίου.
- Δ΄. Δικηγόροι: Δ. Τσαλόπουλος, Γ. Παπαπαράσχου, Νικόλαος Τσάμης, Σταμάτιος Βαρδάκας. Δικολάβοι: Λάζαρος Λιάπης, Νικόλαος Σελόπουλος, Κ. Θεοφανόπουλος.
- Ε΄. Συμβολαιογράφοι: Βασίλειος Λιάκος, Γ. Μάνθος. ΣΤ΄. Υφασματοπώλαι: Β. Χρήστου, Αριστείδου Χοζαΐτου, Νικ. Ψαρδέλα, Ευσταθίου Οικονόμου, Αριστείδου Οικονόμου, Νικολάου Κούλα, Αρίφ Χαλίλ.
- Ζ΄. Παντοπώλαι: Ευστάθιος Ζάννας, Δημήτριος Ταγάρας, Αναστάσιος Καλαμπαλίκης, Δημήτριος Τσιγγαδέρης, Κ. Τσαχαλίνας, Αδελφοί Μπούσου, Ι.Ζούρλος , Ν. Κούλας , Δ. Σκλιουπίδης.
- Η΄. Ποτοποιεία: Αδελφοί Παρασκευοπούλου, Αδελφοί Μπακαλίκου. Υποδηματοποιεία: Δημητρίου Παπανικολάου, Αδελφοί Ιωαννίδου, Αστερίου Παπαγεωργίου.
- ΙΓ΄. Ξυλέμποροι: Αναστάσιος Δημάδης, Θεόδωρος Κάλφας, Θεόδωρος Συρίκας, Π. Δανιηλόπουλος, Ανδρέας Πώρου, Ν. Νάμπαδος, Γ. Γκίνης.
Μικροϊστορικά του Αντώνη Κάλφα
