Η εκπαιδευτικός κυρία Κατερίνα Β. Γκρεμυλογιάννη παρουσιάζει το βιβλίο «Εφηβικές Φωνές – Το ημερολόγιο ενός δασκάλου», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πηγή. Στο «Ολύμπιο Βήμα», η συγγραφέας μάς μιλά για δέκα αυτοτελείς ιστορίες από τη σύγχρονη σχολική πραγματικότητα, με κεντρικά πρόσωπα έναν εκπαιδευτικό και τους μαθητές του. Ιστορίες ανθρώπων που συναντιούνται καθημερινά στην ίδια αίθουσα, χωρίς αυτό να σημαίνει πως γνωρίζουν πραγματικά ο ένας τον άλλον.
Στις σελίδες του βιβλίου αναδύονται η πίεση της επιτυχίας, η μοναξιά μέσα στην οικογένεια, τα όνειρα που εγκαταλείπονται πρόωρα, η ανάγκη για αποδοχή, ο πρώτος έρωτας και οι κοινωνικές διαφορές που περνούν το κατώφλι της σχολικής τάξης. Ο δάσκαλος δεν περιορίζεται στη μετάδοση γνώσεων. Παρατηρεί, αμφιβάλλει και προσπαθεί να πλησιάσει τους εφήβους χωρίς να αποφασίζει για λογαριασμό τους. Το σχολείο παρουσιάζεται ως ένας ζωντανός τόπος σχέσεων, όπου μια κουβέντα μπορεί να αποτρέψει μια ρήξη, αλλά και μια αδιάφορη σιωπή να αφήσει ένα παιδί μόνο.
Η Κατερίνα Β. Γκρεμυλογιάννη μεγάλωσε στη Λαμία και ακολούθησε σπουδές Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών, εμπλουτίζοντας αργότερα την εκπαιδευτική της κατάρτιση με την Ψυχολογική Συμβουλευτική στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Βρίσκεται στη διδασκαλία από το 2006, έχοντας γνωρίσει από κοντά τις μεταβολές της σχολικής ζωής και τις διαφορετικές γενιές μαθητών που πέρασαν από τις αίθουσες. Αυτή η μακρά επαφή με την εφηβεία γίνεται στο βιβλίο αφετηρία μυθοπλασίας και ταυτόχρονα αφορμή για μια δύσκολη ερώτηση: πόσο καλά γνωρίζουμε, τελικά, τα παιδιά που βλέπουμε καθημερινά;
Συνέντευξη στη δημοσιογράφο-συγγραφέα Νεκταρία Βαρσαμή-Πουλτσίδη
Ο υπότιτλος «Το ημερολόγιο ενός δασκάλου» μεταφέρει ένα σημαντικό μέρος του αφηγηματικού βάρους στον εκπαιδευτικό. Γιατί επιλέξατε τη μορφή του ημερολογίου και τι καταγράφει τελικά ο ήρωάς σας: τις ιστορίες των μαθητών του ή τη δική του σταδιακή μεταμόρφωση μέσα από τη σχέση του μαζί τους;
Κ.Β.Γ.: Εδώ και 19 χρόνια γράφω καθημερινά στο ημερολόγιο μου. Μέχρι τώρα έχω γράψει 14 ημερολόγια ! H κατάθεση των σκέψεων, των συναισθημάτων, των βιωμάτων και εμπειριών στα ημερολόγια μου με βοηθούν στη σύλληψη και αντίληψη όσων συμβαίνουν γύρω μου. Αυτή η καθημερινή μου συνήθεια μετουσιώθηκε στο πρώτο μου βιβλίο με τον τίτλο – το ημερολόγιο ενός δασκάλου -.
Ο κεντρικός ήρωας , ο δάσκαλος, μέσα από την καθημερινή επαφή με τους μαθητές και μαθήτριές του βρίσκεται σε έναν διαρκή διάλογο μαζί τους , που αμοιβαία αναζητούν να εκφραστούν και να οδηγηθούν στην αλήθεια των γεγονότων.
Οι δέκα ιστορίες είναι αυτοτελείς, συνδέονται όμως μέσα από το σχολικό περιβάλλον και την παρουσία του δασκάλου. Με ποιο κριτήριο επιλέξατε τη σειρά τους; Υπάρχει πίσω από την αυτοτέλειά τους μια ενιαία συναισθηματική διαδρομή που ολοκληρώνεται στην τελευταία ιστορία;
Κ.Β.Γ.: Είναι αυτοτελείς ιστορίες . Δεν υπήρξε αυστηρό κριτήριο επιλογής . Η θεματολογία σίγουρα επηρεαζόταν από την εποχή . Για παράδειγμα η ιστορία με τον τίτλο « Έρωτας ….Αυτή η κινητήριος « θεϊκή » δύναμη !» τοποθετήθηκε χρονικά προς το τέλος της σχολικής χρονιάς , όπως και η απόφαση του δασκάλου στην τελευταία ιστορία.
Ο δάσκαλος παρουσιάζεται ως ευαίσθητος και βαθιά αφοσιωμένος στους μαθητές του. Πώς αποφύγατε την εξιδανίκευσή του και την εικόνα του εκπαιδευτικού που μπορεί να σώσει τους πάντες; Ποιες αδυναμίες, λανθασμένες εκτιμήσεις ή προσωπικές ματαιώσεις κουβαλά ο ίδιος;
Κ.Β.Γ.: Ο δάσκαλος είναι ο κεντρικός ήρωας . Είναι αυτός που βάζει τα θεμέλια μιας γνήσιας και ουσιαστικής επικοινωνίας. Προτεραιότητά του είναι οι μαθητές του . Αγαπά τη δουλειά του και με τη στάση του φανερώνει πως βρίσκεται στο σχολικό χώρο γιατί εκεί πραγματικά θέλει να είναι . Έχει τις δικές του ψυχικές ανασφάλειες και αγωνίες, αλλά και με περίσσιο θάρρος εκφράζει δυνατά την αυταπάτη στην οποία έχει βρεθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα. Και όλα αυτά τα παρουσιάζει χωρίς φόβο. Δέχεται να αποκαλυφθεί η Αλήθεια του .
Παρότι ο τίτλος «Εφηβικές Φωνές – Το ημερολόγιο ενός δασκάλου» υπόσχεται ότι θα ακουστούν οι εφηβικές φωνές, οι ιστορίες περνούν και μέσα από το βλέμμα ενός ενήλικου εκπαιδευτικού. Γιατί δεν επιλέξατε να παραδώσετε εξ ολοκλήρου την αφήγηση στους ίδιους τους μαθητές; Πώς προστατεύσατε τις φωνές τους από τον κίνδυνο να ερμηνεύσει ο ενήλικος συγγραφέας όσα θεωρεί ότι αισθάνονται οι σημερινοί έφηβοι;
Κ.Β.Γ.: Όπως ανέφερα και παραπάνω ο δάσκαλος είναι το κεντρικό πρόσωπο. Η επιδίωξή του είναι ο διάλογος με τους εφήβους . Θέλει να τους προβληματίσει ,για αυτό και τους δίνει ερεθίσματα σκέψεις μέσα από τις γνώσεις που μεταφέρει. Δεν είναι δογματικός , αλλά διαλλακτικός. Οι συζητήσεις κατά βάση γίνονται μέσα στο σχολείο . Επομένως διατηρείται ο παιδαγωγικός του ρόλος .
Διδάσκετε από το 2006 και έχετε παρακολουθήσει διαφορετικές γενιές μαθητών να περνούν από τη σχολική αίθουσα. Πόσο κοντά βρίσκονται οι χαρακτήρες και οι καταστάσεις του βιβλίου σε περιστατικά που έχετε συναντήσει; Πώς μετατρέψατε αυτή την εμπειρία σε μυθοπλασία χωρίς να εκθέσετε πραγματικά πρόσωπα;
Κ.Β.Γ.: Όταν έγραφα τις ιστορίες είχα στο νου μου πρόσωπα μαθητών μου .Ένα κολλάζ προσώπων. Τα θέματα των ιστοριών στηρίζονται σε διαλόγους που είχα με τα παιδιά. Το περιεχόμενο είναι κράμα μυθοπλασίας και αλήθειας.
Το «Εφηβικές Φωνές – Το ημερολόγιο ενός δασκάλου» αγγίζει τον «μύθο της επιτυχίας», αλλά και την εικόνα μαθητών που δυσκολεύονται πλέον να ονειρευτούν. Θεωρείτε ότι το σχολείο βοηθά τους νέους να ανακαλύψουν τι επιθυμούν ή τους εκπαιδεύει κυρίως να ανταποκρίνονται στις προσδοκίες των ενηλίκων; Και πόσο συνένοχοι μπορεί να γίνουν οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί σε αυτή την πίεση;
Κ.Β.Γ.: Το σχολείο είναι θεσμικός φορέας του Υπουργείου Παιδείας. Είναι κυρίως χώρος κοινωνικοποίησης . Στις μικρές τάξεις του Δημοτικού μεταδίδει βασικές γνώσεις . Στη Μέση Εκπαίδευση κυρίως διεκπεραιώνει τη σχολική ύλη . Οι έφηβοι μαθητές δύσκολα θα μπορέσουν να ανακαλύψουν μέσα από το σχολείο τις επιθυμίες τους. Δύσκολα θα ονειρευτούν. Οι εκπαιδευτικοί από την άλλη μεριά λειτουργούν ως εκτελεστικά όργανα του Υπουργείου . Διεκπεραιωτές ύλης και διοικητικοί. Έχει χαθεί ο ρόλος του δασκάλου , όπως παρουσιάζεται στο βιβλίο. Για αυτό και έγραψα αυτό το βιβλίο . Για να προκαλέσω μέσα από τον ρομαντισμό και το μύθευμα , τον προβληματισμό . Να αναρωτηθούμε « που είναι αυτοί οι δάσκαλοι ;;» « γιατί δεν τους συναντάμε τόσο εύκολα ;» Και έπειτα να τους αναζητήσουμε … κι αν δυσκολευόμαστε να τους βρούμε, να απαιτήσουν οι γονείς από τα παιδιά τους τέτοιους δασκάλους να αναζητούν .Δάσκαλοι άξιοι σεβασμού και επαίνου.
Ο τίτλος της ιστορίας «Ορφανός… με γονείς» παραπέμπει σε μια μοναξιά που δεν οφείλεται στην απουσία της οικογένειας, αλλά στην έλλειψη ουσιαστικής επικοινωνίας. Όταν ένας μαθητής αναζητά στον δάσκαλο τη στήριξη που δεν βρίσκει στο σπίτι, πού τελειώνει η παιδαγωγική ευθύνη και πού αρχίζει ένας ρόλος που ο εκπαιδευτικός δεν είναι πάντοτε προετοιμασμένος να αναλάβει;
Κ.Β.Γ.: Στις μέρες μας τα παιδιά έχουν μεγάλη ανάγκη από εμάς τους ενήλικες να τους αφουγκραστούμε προσεκτικά. Να είμαστε κοντά τους . Οι εκπαιδευτικοί συχνά καλούμαστε να συμπληρώσουμε αυτό το κενό της ουσιαστικής επικοινωνίας. Είναι δύσκολο εγχείρημα και χρειάζεται πολύ μεγάλη προσοχή και αυστηρή οριοθέτηση. Σίγουρα οι εκπαιδευτικοί δεν είμαστε ειδικοί για να υπεισέλθουμε σε τόσο λεπτά και ευαίσθητα θέματα. Υπάρχει ένα διακριτό όριο. Αν και δεν είναι λίγες οι φορές που καλούμαστε από τους ίδιους τους γονείς να αναλάβουμε τον ρόλο του ειδικού.
Θα έλεγα πως ο δικός μας ρόλος είναι να καθοδηγήσουμε τα παιδιά μέσα από τις γνώσεις και τις εμπειρίες μας. Η σωστή καθοδήγηση είναι αρκετή για τα παιδιά. Αυτό χρειάζονται.
Στις ιστορίες σας συναντώνται ζητήματα δημοκρατίας, κοινωνικής αποδοχής, διαφορετικότητας και πολιτισμικών αντιθέσεων. Πώς διατηρήσατε τους μαθητές ως σύνθετους λογοτεχνικούς χαρακτήρες και όχι ως πρόσωπα που υπάρχουν απλώς για να υπηρετήσουν ένα κοινωνικό ή παιδαγωγικό μήνυμα;
Κ.Β.Γ.: Δεν θέλω τα παιδιά να είναι πιστοί υπηρέτες των κοινωνικών ή παιδαγωγικών προταγμάτων. Θέλω να έχουν ενεργό, συμμετοχικό ρόλο στην κοινωνία . Να γνωρίζουν και να εκφράζουν τις δικές τους γνώμες. Να κρίνουν , να αμφισβητούν και να διεκδικούν το καλύτερο για τον εαυτό τους αλλά και για το σύνολο .
Ο εφηβικός έρωτας αντιμετωπίζεται συχνά από τους ενηλίκους ως κάτι προσωρινό ή υπερβολικό, παρότι για τον νέο άνθρωπο μπορεί να αποτελεί μια εμπειρία καθοριστική. Με ποιο βλέμμα προσεγγίσατε τον έρωτα των μαθητών σας, ώστε να σεβαστείτε την έντασή του χωρίς να τον εξιδανικεύσετε ή να τον κρίνετε εκ των υστέρων με τη γνώση της ενήλικης ζωής;
Κ.Β.Γ.: Μέσω της φιλοσοφίας. Προσπάθησα ,όσο μπορούσα πιο απλά , να μεταφέρω τις απόψεις των συνδαιτυμόνων από το Συμπόσιο του Πλάτωνα . Θέλησα με αυτόν τον τρόπο να δώσω τις διαστάσεις του έρωτα. .
Γνωρίζω πως είναι σχεδόν ανέφικτο να έρθει σε επαφή ο μέσος μαθητής/ μαθήτρια με έργα του Πλάτωνα . Τα μυθικά στοιχεία όμως του έργου τα βρίσκω «ελκυστικά» για να θελήσουν τα παιδιά να διαβάσουν.
Το «Εφηβικές Φωνές – Το ημερολόγιο ενός δασκάλου» απευθύνεται τόσο στους εφήβους όσο και στους ενηλίκους που καθορίζουν τη σχολική τους καθημερινότητα. Ποιον θα θέλατε περισσότερο να ταράξει; Πιστεύετε ότι η δύναμη της λογοτεχνίας μπορεί από μόνη της να δημιουργήσει χώρο για τις εφηβικές φωνές ή χρειάζονται ουσιαστικές αλλαγές στο σχολείο, στην οικογένεια και στον τρόπο με τον οποίο ακούμε τους νέους; Ποια είναι η δική σας άποψη;
Κ.Β.Γ.: Όλοι όσοι εμπλέκονται με την σχολική κοινότητα θα είναι ωφέλιμο να διαβάσουν το έργο. Κατά την άποψή μου μεταφέρονται σκέψεις , συναισθήματα και παραδοχές που πολλοί από εμάς τους ενήλικες δεν θέλουμε ή δεν είναι εύκολο να παραδεχτούμε .
Σίγουρα ο χώρος της εκπαίδευσης και γενικότερα της Παιδείας του λαού είναι ζήτημα με μεγάλη πολιτική ευθύνη. Η λογοτεχνία μπορεί να προσθέσει από το δικό της μετερίζι τον λίθο που της αναλογεί . Άλλωστε αυτό δεν προσπαθεί να κάνει η λογοτεχνία ; Να δημιουργήσει έναν καλύτερο κόσμο ! Αυτό θέλησα κι εγώ. Εύχομαι να το καταφέρω .
