Οι πρόσφατες απώλειες πυροσβεστών και χειριστών ελικοπτέρου στη μάχη με τις φλόγες βύθισαν για ακόμη μία φορά τη χώρα στο πένθος. Στις συλλυπητήριες δηλώσεις και αναρτήσεις των αιρετών κάθε βαθμίδας, γίνεται λόγος για αυταπάρνηση, αυτοθυσία και προσφορά στην πατρίδα. Και η ίδια επωδός ξανά: «Ήρωες! Αθάνατοι!»
Και πράγματι, τι άλλο από γενναιότητα χρειάζεται ένας πυροσβέστης για να εισέλθει σε ένα πύρινο μέτωπο, γνωρίζοντας ότι κινδυνεύει, προκειμένου να σώσει ζωές, περιουσίες και δάση;
Ο σεβασμός απέναντι σε «κάθε πεσόντα στο καθήκον» είναι αυτονόητος. Ο ηρωισμός του, όμως, δεν πρέπει να κλείνει τη δημόσια συζήτηση, αλλά να την ανοίγει, θέτοντας το ερώτημα που συνήθως πνίγεται στους επικήδειους: Έγιναν όλα όσα μπορούσαν να γίνουν για να επιστρέψει αυτός ο άνθρωπος ζωντανός;
Η δουλειά του πυροσβέστη είναι αναμφίβολα επικίνδυνη. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε κίνδυνος είναι αναπόφευκτος, ούτε ότι κάθε απώλεια μπορεί να αποδίδεται στη μανία της φωτιάς, στις ακραίες θερμοκρασίες ή στην κλιματική κρίση. Η Πολιτεία έχει υποχρέωση να μειώνει κάθε προβλέψιμο κίνδυνο: με επαρκές προσωπικό, κατάλληλο εξοπλισμό, σύγχρονα και ασφαλή μέσα, εκπαίδευση, επικοινωνία και επιχειρησιακό συντονισμό. Και κυρίως με πολιτικές πρόληψης που εφαρμόζονται μήνες και χρόνια νωρίτερα. Το 112 είναι πολύτιμο για τη διάσωση των πολιτών, αλλά η εκκένωση αποτελεί το ύστατο μέτρο άμυνας, όχι ολοκληρωμένη πολιτική προστασίας.
Το ίδιο ερώτημα αφορά και τους πιλότους των πυροσβεστικών και πολεμικών αεροσκαφών, τους αστυνομικούς και όλους εκείνους που καλούνται, λόγω της αποστολής τους, να βρεθούν απέναντι στον κίνδυνο. Όταν χάνονται, η Πολιτεία τούς εντάσσει αμέσως στη συλλογική μνήμη. Υπάρχουν μνημεία πεσόντων και εκδηλώσεις τιμής. Και ορθώς υπάρχουν.
Μόνο που η πραγματική τιμή προς τους νεκρούς δεν εξαντλείται στα στεφάνια και τα μετάλλια. Δεν αρκεί να χαράζουμε τα ονόματά τους στο μάρμαρο. Πρέπει να εξετάζουμε με την ίδια επισημότητα τις συνθήκες υπό τις οποίες χάθηκαν και να προστατεύουμε εκείνους που αύριο θα βρεθούν στην ίδια θέση. Διαφορετικά, η λέξη «ήρωας», ενώ τιμά τον νεκρό, κινδυνεύει ταυτόχρονα να απαλλάξει τους ζωντανούς από τις ευθύνες τους.
Ο ηρωισμός είναι ανθρώπινη αρετή. Η διαρκής ανάγκη μιας χώρας να στηρίζεται στην αυτοθυσία των ανθρώπων της αποτελεί θεσμική αποτυχία.
Υπάρχει, όμως, και μια άλλη, πιο σιωπηλή όψη της δημόσιας διαχείρισης του θανάτου: η Πολιτεία δεν τιμά όλους τους νεκρούς της με τον ίδιο τρόπο.
Υπάρχουν άνθρωποι που δεν φορούν στολή. Φορούν το κράνος του οικοδόμου, τη φόρμα του εργάτη, το μπουφάν του διανομέα. Είναι τεχνίτες, αγρότες, οδηγοί, χειριστές μηχανημάτων. Βγαίνουν το πρωί για να κερδίσουν το μεροκάματο και δεν επιστρέφουν ποτέ στο σπίτι τους. Γι’ αυτούς σπάνια ακολουθεί η ίδια πανεθνική συγκίνηση. Ούτε γεμίζουν οι λογαριασμοί των πολιτικών με τις φωτογραφίες τους. Δεν ακούγεται το «αθάνατοι». Δεν υπάρχουν μνημεία για τους πεσόντες της βιοπάλης.
Ο χαμός τους καταγράφεται ως «Εργατικό ατύχημα». Μια διατύπωση που πολλές φορές αποκρύπτει όσα προηγήθηκαν: ελλιπή μέτρα ασφαλείας, εντατικοποίηση, ανεπαρκείς ελέγχους, πίεση για χαμηλότερο κόστος και μεγαλύτερη παραγωγή.
Ο ένστολος που πεθαίνει στο καθήκον ανακηρύσσεται ήρωας. Ο εργάτης που πεθαίνει στο μεροκάματο γίνεται ένας αριθμός σε μια στατιστική. Δεν είναι λάθος να τιμάται ο πρώτος. Αδικία είναι να παραμένει αθέατος ο δεύτερος.
Υπάρχουν, τέλος, οι νεκροί για τους οποίους η Πολιτεία δεν μπορεί να επικαλεστεί ούτε το καθήκον ούτε την αυτοθυσία: Τα θύματα αστυνομικής αυθαιρεσίας. Οι νεκροί στο Μάτι. Οι νεκροί των Τεμπών.
Πρόκειται για διαφορετικά γεγονότα, με διαφορετικές ευθύνες. Τα συνδέει όμως ένα κρίσιμο στοιχείο: η μνήμη τους δεν ζητά μόνο θλίψη. Ζητά απαντήσεις.
Τι έκανε η Πολιτεία για να τους προστατεύσει; Τι παρέλειψε; Ποιος γνώριζε; Ποιος αποφάσισε; Ποιος λογοδότησε; Τι άλλαξε ώστε να μη συμβεί ξανά;
Οι οικογένειές τους απαιτούν αλήθεια και δικαιοσύνη. Το πένθος τους συχνά χαρακτηρίζεται «πολιτικό», «διχαστικό» ή υπερβολικά επίμονο. Όμως δεν υπάρχει σεβασμός στη μνήμη χωρίς αναζήτηση της αλήθειας.
«Ω Ελλάς, ηρώων χώρα…»
Ίσως θα έπρεπε κάποτε να ευχηθούμε να γίνουμε μια χώρα που θα χρειάζεται λιγότερους ήρωες. Όχι επειδή θα έχει εκλείψει η γενναιότητα, αλλά επειδή η Πολιτεία θα έχει πάψει να ζητά από τους ανθρώπους της να καλύπτουν με την αυτοθυσία τους τις δικές της ελλείψεις.
Μια χώρα δεν κρίνεται από το πόσο μεγαλόπρεπα αποχαιρετά τους νεκρούς της. Κρίνεται από το πόσους θανάτους απέτρεψε, από το πόσο προστάτευσε τους ανθρώπους της όσο ήταν ακόμη ζωντανοί και από το αν είχε το θάρρος να λογοδοτήσει όταν απέτυχε.
Οι ήρωες αξίζουν τιμή. Οι ζωντανοί αξίζουν προστασία. Και όλοι οι νεκροί αξίζουν μνήμη, αλήθεια και δικαιοσύνη.
Σημέλα Ελ. Ελευθεριάδου
