Η καταστατική ίδρυση της Ένωσης Ποντίων Πιερίας γίνεται το έτος 1932. Οι σύλλογοι που ιδρύονται την περίοδο αυτή, γράφει ο ιστορικός του ΑΠΘ Στράτος Δορδανάς, (Ένωσις Ποντίων Επαρχίας Κατερίνης, όπως προέκυψε μέσα από τον παλαιότερο Σύλλογο Ποντίων Κατερίνης και Περιχώρων), προβάλλουν για μια ακόμη φορά την ανάγκη να υπάρξουν «πρόνοιες και βοήθεια για την αστική και αγροτική εγκατάσταση των Ποντίων, την ηθική διαπαιδαγώγησή τους, την αποζημίωση για τις εγκαταλειφθείσες περιουσίες, την αρωγή προς τους ανέργους και γενικά τη διαρκή φροντίδα για την επίλυση όλων των ζητημάτων που απασχολούσαν τους Πόντιους. Η μεσολάβηση για την προώθηση των αιτημάτων, η σύμπραξη με άλλα αδελφά προσφυγικά σωματεία, καθώς και η ίδρυση επαρχιακών προσφυγικών σωματείων περιλαμβάνονταν μέσα στις προθέσεις των τριάντα τεσσάρων ιδρυτικών μελών, οι οποίοι στην πλειοψηφία τους ήταν αγρότες, υπάλληλοι, έμποροι και μικροεπαγγελματίες» (Καταστατικόν Συλλόγου Ποντίων Κατερίνης και Περιχώρων, Κατερίνη, 12 Ιανουαρίου 1932 και Καταστατικόν Συλλόγου «΄Ενωσις Ποντίων Επαρχίας Κατερίνης», Κατερίνη, 28 Φεβρουαρίου 1932, η ημερομηνία με βάση το πρακτικό ίδρυσης).
Η αξιοποίηση του αρχειακού υλικού που έχει στη διάθεσή της η Ένωση θα μπορούσε να μας δώσει πολύτιμες πληροφορίες της μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής Κατερίνης. Μεγάλο μέρος του υλικού αυτού δεν έγινε δυνατό να διασωθεί αλλά από τα εναπομείναντα αρχεία μπορούμε να διαπιστώσουμε την κοινωνική διαστρωμάτωση της πόλης, την προέλευση των προσφύγων, τις επαγγελματικές τους ασχολίες, τον ρόλο των γυναικών κλπ.
Τέτοια είναι και η περίπτωση του αρχειακού εγγράφου με τίτλο ΜΗΤΡΩΟΝ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΠΟΝΤΙΩΝ ΠΙΕΡΙΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΗΣ 1950 που φυλάσσεται στα αρχεία της Ένωσης Ποντίων Πιερίας (1932) και στο οποίο καταγράφονται τα μέλη που έκαναν την εγγραφή τους για πρώτη φορά στην Ένωση τη χρονιά αυτή παρότι υπάρχουν και καταγραφές των μελών μέχρι το 1963. Παρά τις ελλείψεις του τόμου (δεν υπάρχει αρίθμηση των σελίδων, δεν ακολουθούνται πιστά όσα αναγράφουν οι επικεφαλίδες, οι εγγραφές συνεχίζονται και στα επόμενα έτη μέχρι το 1963) η ανάγνωση του μητρώου μάς παρέχει ποικίλες πληροφορίες χρήσιμες για τη μελέτη της εποχής (συνοικισμοί εγκατάστασης, επάγγελμα, φύλο, τόπος καταγωγής, έτος γεννήσεως). Δυστυχώς, στις τελευταίες σελίδες του Μητρώου ένας κατάλογος 278 ονομάτων δεν αναγράφει έτος παρά μονάχα ονοματεπώνυμο, πατρώνυμο και διεύθυνση κατοικίας.
Σε ό,τι αφορά τις καταγραφές των ετών γεννήσεως παρατηρούμε πως η πρώτη γενιά των προσφύγων στην πόλη μας περιλαμβάνει πολλούς Πόντιους που είναι γεννημένοι τον 19ο αιώνα ή στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Συγκεκριμένα από τα στοιχεία των 230 μελών του συλλόγου μεταξύ των ετών 1950-1955 και αν αφαιρέσουμε τα 87 μέλη στα οποία δεν καταγράφηκε το έτος γεννήσεως διαπιστώνουμε πως στις 143 συμπληρωμένες στήλες οι γεννημένοι κατά τον 19ο αιώνα είναι 25 (ποσοστό 17,49%), όσοι γεννήθηκαν την περίοδο 1900-1920 αριθμούν 65 άτομα (ποσοστό 45,45%) και εκείνοι της περιόδου 1921-1933 αριθμούν 53 μέλη (ποσοστό 37,06%).
Το γηραιότερο μέλος του συλλόγου είναι ο γεωργός Πέτρος Καρβουνίδης, γεννημένος στο Πουλατζάκ το 1884 και ακολουθούν τρεις πρόσφυγες οι οποίοι γεννήθηκαν το 1885 (Κωνσταντίνος Παυλίδης, γεωργός από την Οινόη, ο επίσης γεωργός Ηλίας Μαυροματίδης από την Φάτσα και ο καπνοπαραγωγός Ιωάννης Μιχαηλίδης από την Κερασούντα). Στα γηραιότερα μέλη και ο ιδιοκτήτης του ονομαστού καφενείου «Το Πανελλήνιον» Ιωάννης Αντ. Παρτσαλίδης, καφεπώλης, γεννημένος στην Τραπεζούντα το 1890.
Οι ενορίες στις οποίες ζουν είναι αυτές της Αγίας Τριάδας, της θείας Αναλήψεως, της Αγίας Παρασκευής αλλά και οι συνοικισμοί των Ευαγγελικών, της Νέας Ζωής, του Μυλαύλακα και του αστικού κέντρου. Τα περισσότερα επαγγέλματα των μελών του συλλόγου (γεωργοί, καπνοπαραγωγοί, εργάτες, καφεπώλες, καροποιοί, έμποροι, μικροπωλητές, παντοπώλες, επιπλοποιοί, υπάλληλοι) ανταποκρίνονται στις δραστηριότητες που παραδοσιακά ασκούνται στην αναπτυσσόμενη και γεωργική κατά βάση Κατερίνη.
Δεν λείπουν ωστόσο και οι επιστήμονες: Κωνσταντίνος Θ. Ευκαρπίδης, ιατρός, γεννημένος το 1899 στην Κερασούντα, Κωνσταντίνος Χαρ. Μελετλίδης, γεννημένος το 1908 στα Κοτύωρα, Γιώργος Π. Ακκερμανίδης, οδοντίατρος, γεννημένος το 1913 στη Ρωσία, Θωμάς Κ. Τσακιρίδης, ιατρός, γεννημένος στον Πόντο το 1913, Χρήστος Ι. Σιδηρόπουλος, οδοντίατρος, Αλέξανδρος Νικ. Δεληγιαννίδης, οδοντίατρος (γράφεται στον σύλλογο το 1952 όπως και ο επίσης οδοντίατρος Χρήστος Ι. Σιδηρόπουλος), Κοσμάς Π. Παρασκευόπουλος, γεωπόνος. Από τον χώρο της πολιτικής ο θεατρικός συγγραφέας και δημοσιογράφος Ελευθέριος Ελευθεριάδης γράφεται στην Ένωση Ποντίων το 1952 με την ιδιότητα του βουλευτή.
Από τον χώρο των εικαστικών τεχνών μοναδικό μέλος ο Πολυδεύκης Χρ. Χολόπουλος, ζωγράφος, γεννημένος το 1932 στην Ορντού. Ο θεατρικός συγγραφέας (;) Παναγιώτης Ι. Ζαρωτιάδης (Φιλίππου 31) εγγράφεται στις 20.11.1950 και είναι γεννημένος στα Κοτύωρα. Στις 3 Μαρτίου του 1952 εγγράφεται ο Πλάτων Χ. Λεμονόπουλος, δημοσιογράφος της εφημερίδας «Μακεδονικός Αγών» και στις 13 Μαρτίου 1960 εγγράφεται στον σύλλογο ο σπουδαιότερος φωτογράφος της Κατερίνης στον 20ό αιώνα Σάββας Τσιλιγγιρίδης. Τις νεότερες κατακτήσεις της τεχνολογίας και της κινηματογραφικής τέχνης εκπροσωπεί ο Σολομών Δ. Παπαδόπουλος, ο οποίος δηλώνει «επιχειρηματίας κινηματογράφου» και είναι γεννημένος στη Φάτσα το 1890. Τόποι γεννήσεως των προσφύγων: Φάτσα, Ρωσία/Σοχούμ/Βατούμ, Κοτύωρα, Κερασούς, Πουλατσάκ, Τραπεζούντα, Οινόη, Σούρμενα, Καρς κ.ά.
Κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια λειτουργίας της Ένωσης η απουσία του γυναικείου φύλου είναι αισθητή. Ας μην ξεχνάμε πως στα ιδρυτικό καταστατικό της Εστίας Πιερίδων Μουσών που ιδρύθηκε το 1954 από τα 62 ιδρυτικά μέλη κανένα δεν εκπροσωπούσε το γυναικείο φύλο. Έτσι, λοιπόν, στα 114 εγγεγραμμένα μέλη του 1950 διαπιστώνουμε την εγγραφή δύο μόνον γυναικών (ποσοστό 1,75%): Βασιλική Στ. Παπαδοπούλου, καθηγήτρια, γεννημένη το 1924 στη Ρωσία και Φρόσω Ζαρωτιάδου, γεννημένη στο Σοχούμ το 1916. Η γυναικεία συμμετοχή αυξάνεται την επόμενη δεκαετία ενώ μόνο για την περίοδο 1960-1963 διαπιστώνουμε πως από τα 424 εγγεγραμμένα συνολικά μέλη τα 97 είναι γυναίκες (ποσοστό 22,8%). Το ίδιο φυσικά συμβαίνει και στην κοινωνική οργάνωση της πόλης: στα 1965 η Νόπη Κωτακίδου είναι η πρώτη γυναίκα δημοτική σύμβουλος που εκλέγεται στην Κατερίνη με τον συνδυασμό του Πόντιου Τάκη Τερζόπουλου, χάνει τη θέση της από την χούντα εξαιτίας των ιδεών της και επανεκλέγεται μετά το 1974.
Πάντως τα προσφυγικά σωματεία και οι ανοιχτόμυαλοι εκπρόσωποί τους ήδη από την χρονιά ίδρυσης της Ένωσης Ποντίων καταβάλλουν προσπάθειες για τη συμμετοχή στις εκλογές των γυναικών. Για παράδειγμα, στις 7 Ιανουαρίου 1932 στην εφ. Ηχώ των Πιερίων δημοσιεύεται ένα μικρό άρθρο με τίτλο «Αι ψηφοφόροι γυναίκες» και το οποίο καλεί τις γυναίκες που έχουν συμπληρώσει το 30ό έτος να εγγραφούν στους εκλογικούς καταλόγους. Ενδιαφέρον είναι πως τα πρώτα 21 ονόματα γυναικών που ενεγράφησαν στους καταλόγους «τυγχάνουσιν πρόσφυγες εκ Θράκης και Μ. Ασίας» (Μαρίκα Λ. Γιασημακοπούλου, Μ. Ν. Μπότσογλου, Ελένη Αναστασιάδου, Λαμπρινή Δαρίβα, Κυριακή Χατόγλου κ.ά.)
ΣΗΜΕΙΩΣΗ
Για την άδεια να διαβάσω το Μητρώο της Ένωσης Ποντίων Πιερίας ευχαριστώ θερμά τον πρόεδρο Κώστα Παπουτσίδη, τον αντιπρόεδρο Δημήτρη Προκοπίδη και—κυρίως—την γραμματέα και υπεύθυνη του αρχειακού υλικού και της βιβλιοθήκης Περιστέρα Πεϊδου· χωρίς την βοήθειά της η εργασία αυτή δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί.
Μικροϊστορικά του Αντώνη Κάλφα
