Πώς μπορείς να πλοηγηθείς στο υλικό περιβάλλον της πόλης, πώς μπορείς να μετακινηθείς ανάμεσα σε οικοδομικά τετράγωνα, γειτονιές και σπίτια τα οποία συγκροτούν τις μεταπολεμικές μνήμες χιλιάδων ανθρώπων; Το είδος των κατοικιών, οι λαϊκές γειτονιές, οι κατοικίες των λαϊκών ανθρώπων αλλά και των ευκατάστατων με τα μπαλκόνια και τις πέργκολες, τα εμβληματικά κτίρια των αρχιτεκτόνων του παρελθόντος αποτελούν το δέρμα της πόλης, τη σάρκα και τα νεύρα της.
Αν προσθέσεις σε αυτά και τη μαστοριά των τεχνιτών καταλαβαίνεις τι έσπρωχνε αυτούς τους ανθρώπους να κατασκευάσουν έναν χώρο ψυχής για την ανθρώπινη εγκατοίκηση. Αυτήν την εγκατοίκηση υπηρετούν οι φωτογραφημένες όψεις της πόλης.
Στο πλούσιο φωτογραφικά (292 ασπρόμαυρες φωτογραφίες) και κειμενικά (24 κείμενα) βιβλίο «Οικείες φωνές» καταγράφονται παλιά σπίτια όλων των συνοικισμών της πόλης ενώ η σύντομη περιγραφή κάθε περιοχής από την Βίκη Μανιάτη δίνει πολεοδομικό στίγμα, ακρίβεια και επιστημονικό κύρος στο εγχείρημα. Ωστόσο, η ωραία ιδέα του επιμελητή να διανθίσει το λεύκωμα με κείμενα λογοτεχνικά δέκα ντόπιων συγγραφέων ή ευαίσθητες παρουσιάσεις της ζωής αυτών των οικισμών από φιλίστορες συμπολίτες μας—παρότι άνισα μεταξύ τους—προσδίδει μιαν άλλη αύρα στις εικόνες: τις ενδυναμώνει, τις μετατρέπει σε ζωντανή εξιστόρηση της καθημερινής ζωής, των νοοτροπιών, των μύχιων στοχασμών αλλά και της ιστορικής εξέλιξης της πόλης—από το 1905 (Αστική Σχολή), τον μεσοπόλεμο (οικία Μπίσμπα, Ευαγγελάκη, Αλεξανδρή, Μιχαηλίδη κλπ) μέχρι και την μεταπολεμική αρχιτεκτονική (κυρίως Ευαγγελικά και Αστικά).
Ένα ενδεικτικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο δομείται το βιβλίο είναι και το εκτενές αφήγημα του Θάνου Κόσυβα «Κοινώνησα τα άχραντα μυστήρια της ζωής». Σε αυτό ο Κόσυβας αναπλάθει την προφορική μαρτυρία της εβδομηντάχρονης σήμερα Μαρίας Κανσουζίδου μέσα από την ιστορία του σπιτιού της (Σαλαμίνος με Α’ Πάροδο Λιτοχώρου): πότε χτίστηκε, από ποιους, ποια ήταν η καταγωγή τους, οι προγονικές περιπέτειες της προσφυγικής διαδρομής τους από το Βατούμ στην Κατερίνη, η διαμόρφωση του σπιτιού, η περιβάλλουσα ατμόσφαιρα, ο κήπος, οι δραστηριότητες, η ομορφιά που απέπνεε.
Τα σημερινά άναρχα, οικοκτόνα οικοδομικά σχέδια, η αντιπαροχή, η πληθώρα των παραβάσεων, η κακογουστιά και η πολυκατοικιοποίηση μαζί με την επικυριαρχία του αυτοκινήτου, προσθέτουν νέες πληγές στην πόλη, νέα εγκαύματα στο ήδη πληγωμένο περιβάλλον της (παρά τα κάποια δείγματα προόδου όπως είναι ο περιφερειακός δρόμος και οι πεζόδρομοι του κέντρου). Ακόμα και η γοητευτική κάποτε παραλία και το θαλάσσιο μέτωπο της πόλης έχει υποστεί— διά της μιμήσεως της πολυκατοικίας— ανεπανόρθωτη βλάβη αφού μοιάζει κακέκτυπο της ήδη αποχαυνωμένης, κατακτημένης από την αγοραία λογική τής πρωτεύουσας Κατερίνης.
Η υπεράσπιση επομένως της μνήμης αυτών των φωτογραφημένων σπιτιών από τους Θάνο Κόσυβα και Στέλλα Τζιτζιλή—υπεράσπιση που αν τυπωνόταν σε καλύτερο χαρτί θα βελτίωνε το αισθητικό αποτέλεσμα— αποτελεί και μια πράξη αντίστασης στην πολιτισμική διαγραφή, στην ισοπέδωση εκείνων των ιδεών που έδιναν νόημα στον καθημερινό βίο της κοινότητας—αστών, εμπόρων, γεωργών και προσφύγων. Είναι το καντήλι της συλλογικής μας ύπαρξης και οφείλουμε να μεριμνήσουμε ώστε να μην τελειώσει το λαδάκι της.
Το χρησιμότατο βιβλίο (έκδοση των Φίλων Μουσείου Πόλης Κατερίνης) ολοκληρώνεται από μια ενδεικτική βιβλιογραφία. Θα ήταν δόκιμο ωστόσο εδώ να επισημανθεί και μια άλλη βιβλιογραφική παράμετρος η οποία αφορά τις δημοσιευμένες φωτογραφικές πηγές στις οποίες αποτυπώνονται σπίτια και παλαιότερα κτίσματα της πόλης. Ορισμένες από αυτές τις πηγές συνιστούν και τα παρακάτω βιβλία:
- 1. Παλιά σπίτια της Κατερίνης (1978) του Κώστα Σφήκα (12 από αυτές βρίσκονται στο βιβλίο του Αντώνη Κάλφα για τις εκδόσεις στην Πιερία, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση 2000).
- 2. Κωνσταντίνος Κατσάρας (επιμ.), Εκπαιδευτήρια Παπαδημητρίου 1954-1979 (φωτογραφικό λεύκωμα), Κατερίνη 2000.
- 3. Σπύρος Τσιλιγκιρίδης, Κατερίνη 1951-1975 (φωτογραφίες του Σάββα Τσιλιγγιρίδη) [Κατάλογος της έκθεσης], Πολιτιστικός Οργανισμός Δήμου Κατερίνης, Κατερίνη 2009.
- 4. Σπύρος Τσιλιγκιρίδης, «Ένα μικρό εγκώμιο προς την Πλατεία Ελευθερίας, με την αφορμή μιας ματιάς στην φωτογραφία του ΣάΤσι, του 1956», στο Νίκος Γραίκος (επιμ.), Η Πιερία στην εποχή της απελευθέρωσης (1912). Ιστορικές ερμηνείες και πολιτισμικές αναπαραστάσεις, Εστία Πιερίδων Μουσών Κατερίνης, Κατερίνη 2013, σσ. 290-302.
- 5. Παναγιώτης Φτάρας, Κατερίνη, η πόλη των προσφύγων. Φωτογραφίες. Κείμενα: Ζωή Κουτσουρά, Ημερολόγιο 2024, Κατερίνη: Οξύνοια, 2023.
- 6. Παναγιώτης Φτάρας, Ο ιστορικός Συνοικισμός Ευαγγελικών της Κατερίνης, Ημερολόγιο 2026 (εκδόσεις Οξύνοια, 2025 σε κείμενα Α. Κάλφα).
- 7. Σπύρος Τσιλιγκιρίδης (επιμ.), Το παραμύθι της πόλης. Μια ξενάγηση στην Κατερίνη του 20ού αιώνα μέσα από τον φακό του Σάββα Τσιλιγγιρίδη (σε κείμενα Αντώνη Κάλφα), Θεσσαλονίκη 2025.
Μικροϊστορικά του Αντώνη Κάλφα
