Η πρόσφατη σύγκρουση μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν προκάλεσε τη μεγαλύτερη ημερήσια διαταραχή στην παγκόσμια αγορά ενέργειας, με απώλειες που έφτασαν το 13,6% της ζήτησης. Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, η κρίση επηρέασε το αργό πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και τα καύσιμα, αναδεικνύοντας τις ευπάθειες του συστήματος, αν και η Ιρανική Επανάσταση παραμένει ιστορικά η μεγαλύτερη κρίση βάσει σωρευτικής έλλειψης εφοδιασμού.
Πετρελαϊκή κρίση ΗΠΑ και Ιράν: Η μεγαλύτερη διαταραχή από το 1979
Ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν προκάλεσε το σημαντικότερο πετρελαϊκό σοκ των τελευταίων δεκαετιών, με την απώλεια 1,5 δισεκατομμυρίου βαρελιών από την παγκόσμια αγορά. Παρότι η τρέχουσα σύγκρουση κατέγραψε τις υψηλότερες ημερήσιες απώλειες στην ιστορία, η Ιρανική Επανάσταση παραμένει η μεγαλύτερη κρίση βάσει σωρευτικής έλλειψης εφοδιασμού, σύμφωνα με στοιχεία του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, του ΟΠΕΚ και του υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ. Η κλίμακα της ενεργειακής διαταραχής που προκάλεσε ο πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ κατά του Ιράν έχει πυροδοτήσει συγκρίσεις με ιστορικά γεγονότα, όπως το αραβικό εμπάργκο του 1973, την Ιρανική Επανάσταση και τον Πόλεμο του Κόλπου το 1991. Η κατάσταση αυτή αναδεικνύει την εξέλιξη των αγορών ενέργειας και την ευπάθεια του παγκόσμιου συστήματος απέναντι σε γεωπολιτικές εντάσεις που επηρεάζουν την παραγωγή.
Ο πόλεμος στο Ιράν αποκάλυψε όλες τις ευπάθειες της αυξανόμενης ενεργειακής ζήτησης
Σε αντίθεση με προηγούμενες περιόδους, η τρέχουσα σύγκρουση διέκοψε ταυτόχρονα τον εφοδιασμό σε αργό πετρέλαιο, φυσικό αέριο, διυλισμένα καύσιμα και λιπάσματα. Αυτό ανέδειξε τα αδύναμα σημεία του παγκοσμιοποιημένου εμπορίου, καθώς και τον κρίσιμο ρόλο της Μέσης Ανατολής ως βασικού προμηθευτή τελικών καυσίμων για την παγκόσμια αγορά.
Οι πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970 άφησαν βαθιά οικονομικά σημάδια και οδήγησαν στην ίδρυση του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (ΔΟΕ). Ο οργανισμός αυτός παρέχει συμβουλές για την ενεργειακή ασφάλεια και συντονίζει τα αποθέματα έκτακτης ανάγκης, έχοντας ήδη απελευθερώσει 400 εκατομμύρια βαρέλια από τα στρατηγικά αποθέματα για να σταθεροποιήσει τις αγορές από τις απώλειες της Μέσης Ανατολής.
Οι ημερήσιες απώλειες έφτασαν το 13,5% της παγκόσμιας ζήτησης
Σύμφωνα με τον ΔΟΕ, οι μέγιστες απώλειες προσφοράς ανήλθαν σε πάνω από 14 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα (bpd), ποσοστό που αντιστοιχεί στο 13,6% της παγκόσμιας ζήτησης για το τρέχον έτος.
Τα μεγέθη αυτά ξεπερνούν κάθε προηγούμενη κρίση, όπως αποδεικνύουν τα στοιχεία για τις μέγιστες απώλειες κατά το παρελθόν:
- Αραβικό εμπάργκο πετρελαίου 1973-74: 4,5 εκατομμύρια βαρέλια ανά ημέρα.
- Ιρανική Επανάσταση: 5,6 εκατομμύρια βαρέλια ανά ημέρα.
- Πόλεμος του Κόλπου 1991: 4,3 εκατομμύρια βαρέλια ανά ημέρα.
Η σύγκρουση προκάλεσε επίσης τη διακοπή περίπου του 20% της παγκόσμιας παραγωγής υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) στο Κατάρ. Κατά τη δεκαετία του 1970, το εμπόριο LNG ήταν πρακτικά ανύπαρκτο, καθώς το Κατάρ ξεκίνησε τις εξαγωγές του μόλις το 1996. Σήμερα, η διαταραχή αυτή επηρεάζει άμεσα τις παγκόσμιες αγορές ενέργειας.
Η Argus Media εκτιμά ότι η σύγκρουση απέσυρε 24 εκατομμύρια μετρικούς τόνους προσφοράς LNG από το Κατάρ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Με βάση τα δεδομένα του ΔΟΕ για παγκόσμιο εμπόριο LNG ύψους 428 εκατομμυρίων τόνων για το 2025, η απώλεια αυτή αντιστοιχεί στο 5,6% της ετήσιας παγκόσμιας προσφοράς, επηρεάζοντας κρίσιμα την ενεργειακή σταθερότητα.
Η διαταραχή επεκτάθηκε πέρα από το αργό πετρέλαιο στις αγορές καυσίμων, καθώς οι διακοπές στα διυλιστήρια του Κόλπου οδήγησαν σε ελλείψεις ντίζελ και καυσίμων αεροσκαφών. Τα διυλιστήρια αυτά, που κατασκευάστηκαν τις τελευταίες δεκαετίες, αποτελούν πλέον ζωτικούς προμηθευτές για τις αγορές της Αφρικής, της Ευρώπης και της Ασίας, καθιστώντας την κρίση πολυδιάστατη.
Οι απώλειες σε σχέση με τις κρίσεις του παρελθόντος
Έκθεση του ΔΟΕ της 13ης Μαΐου κατέδειξε ότι οι σωρευτικές απώλειες προσφοράς από τους παραγωγούς του Κόλπου ξεπέρασαν το 1 δισεκατομμύριο βαρέλια. Συνυπολογίζοντας τις απώλειες των 14 εκατομμυρίων βαρελιών ημερησίως κατά τις 35 ημέρες που διήρκεσε η κορύφωση του πολέμου, η συνολική επιβάρυνση της αγοράς υπολογίζεται στα 1,5 δισεκατομμύρια βαρέλια.
Παρά την προσωρινή συμφωνία της 17ης Ιουνίου που τερμάτισε τον πόλεμο, οι διαταραχές αναμένεται να επιμείνουν για μήνες, ενώ για το φυσικό αέριο ενδέχεται να διαρκέσουν χρόνια. Η Ιρανική Επανάσταση είχε μικρότερες ημερήσιες απώλειες, αλλά ο σωρευτικός αντίκτυπός της παραμένει ο μεγαλύτερος στην ιστορία των πετρελαϊκών κρίσεων.
Το υπουργείο Ενέργειας των ΗΠΑ εκτιμά ότι η παραγωγή αργού πετρελαίου του Ιράν μειώθηκε κατά μέσο όρο 3,9 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα μεταξύ 1978 και 1981. Αυτό μεταφράζεται σε απώλεια 4,3 δισεκατομμυρίων βαρελιών σε τρία χρόνια, αν και η αύξηση της παραγωγής σε άλλες περιοχές του Κόλπου λειτούργησε ως αντισταθμιστικός παράγοντας για τη διεθνή αγορά.
Η μείωση της παραγωγής το 1979 σε δισεκατομμύρια βαρέλια
Ο ειδικός σε θέματα πετρελαίου Ίαν Σίμουρ υπολόγισε το 1980 ότι το Ιράν παρήγαγε 3,1 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα το 1979, έναντι 6 εκατομμυρίων πριν από την επανάσταση, υποδηλώνοντας απώλειες άνω του 1 δισεκατομμυρίου βαρελιών για εκείνο το έτος. Το 1980 η παραγωγή μειώθηκε περαιτέρω στα 1,47 εκατομμύρια βαρέλια, σύμφωνα με τον ΟΠΕΚ.
Συγκριτικά με το 1978, οι σωρευτικές απώλειες για το 1979 και το 1980 ξεπέρασαν τα 2,7 δισεκατομμύρια βαρέλια. Ο αριθμός αυτός παραμένει μεγαλύτερος από τις απώλειες που καταγράφηκαν στην τρέχουσα κρίση. Αντίστοιχα, το εμπάργκο του 1973-74 απέσυρε 530-650 εκατομμύρια βαρέλια, ενώ ο Πόλεμος του Κόλπου του 1991 προκάλεσε απώλειες περίπου 516 εκατομμυρίων βαρελιών.
