Η παλαιότερη εικόνα που διαθέτουμε για την Κατερίνη είναι – σύμφωνα με τον ιστορικό τέχνης Νίκο Γραίκο που την ανέσυρε από την λήθη – εκείνη η χαλκογραφία του 1808 (τώρα στο βιβλίο των Ν. Βαρμάζη-Ν. Γραίκου Αστική Σχολή Αικατερίνης-1ο Δημοτικό Σχολείο Κατερίνης 1905-2005, σ. 14).
Πρόκειται για λεπτομέρεια ενός μεγαλύτερου σχεδίου που περιλαμβάνει σκηνές από τον βίο του Αγίου Διονυσίου και κατασκευάστηκε στην Κωνσταντινούπολη από τους ελασσονίτες Παρθένιο και Γεράσιμο όπως δηλώνει και η σχετική περιγραφή: ΕΧΑΛΚΟΧΑΡΑΧΘΗ ΕΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΙ ΚΑΤΑ ΤΟ ΑΩΗ ΣΩΤΗΡΙΟΝ ΕΤΟΣ ΜΗΝΙ ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ ΔΙΑ ΧΕΙΡΟΣ ΠΑΡΘΕΝΙΟΥ ΚΑΙ ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ ΤΩΝ ΕΞ ΕΛΑΣΣΩΝΟΣ. Χαλκοχαράχθηκε (δηλαδή κατασκευάστηκε αυτή η χαλκογραφία) στην Κωνσταντινούπολη το σωτήριο έτος 1808 από τα χέρια του Παρθενίου και του Γερασίμου, που κατάγονταν από την Ελασσόνα.
Η δεύτερη παλαιότερη εικόνα της Κατερίνης η οποία αποτυπώνει την πόλη είναι αυτή του 1816. Πρόκειται για μια θαυμάσια, ειδυλλιακή άποψη του χιονοσκεπούς Ολύμπου από την νότια, δασωμένη και καταπράσινη πόλη, και οφείλεται στον περιηγητή Clarke (1769-1822). Η γκραβούρα αναπαράγεται στο βιβλίο του οικοβιβλιογράφου Σάκη Κουρουζίδη Όλυμπος. Κείμενα και εικόνες δύο αιώνων (2001) με την λεζάντα: «Χαλκογραφία του E. D. Clarke, 1816. Ο Όλυμπος από την πόλη της Κατερίνης. Ίσως είναι η μοναδική γκραβούρα στην οποία γίνεται αναφορά στην Κατερίνη» (σ. 10).
Λίγο αργότερα, στον κοιμητηριακό ναό της Αγίας Αικατερίνης, ονομασία η οποία πιθανώς συνδέεται και με το όνομα της πόλης, εντοπίζονται εικόνες του τέμπλου της εκκλησίας αυτής που φέρουν όλες στο κάτω τμήμα τη χρονολογία 1831 και είναι έργο του ίδιου ζωγράφου. Σύμφωνα με τους ερευνητές Ευτέρπη Μαρκή και Νίκο Γραίκο «οι εικόνες απηχούν το τοπικό εορτολόγιο καθώς διασώζουν τις εικόνες των αγίων που η νεοσύστατη κώμη λάτρευε ιδιαίτερα. Σε μία από αυτές, εκτός από τη χρονολογία 1831, υπάρχει η επιγραφή ‘εκ κώμης Κατερίνης’, που συνδέεται είτε με τον τόπο καταγωγής τού ζωγράφου είτε με το χορηγό της εικόνας».
Ποια είναι όμως η εικόνα της πόλης έξι χρόνια πριν από την απελευθέρωση του 1912;
Η Κατερίνη στις αρχές του αιώνα είναι μια μικρή κωμόπολη, με στοιχεία όμως που υπόσχονται γρήγορη εξέλιξη∙ σύμφωνα με την έκθεση (1906) του Δημητρίου Σάρρου «η Αικατερίνη από μικράς κώμης και δη ιδιοκτήτου, οία ήτο προ της ενώσεως της Θεσσαλίας, συνοικισθείσα εξ επηλύδων βλαχοφώνων Λειβαδιωτών και Ηπειρωτών και άλλων Μακεδόνων περιοίκων και ωσημέραι προαγομένη υλικώς και πνευματικώς, κατέστη πόλις εμπορική και χαρίεσσα, κοσμουμένη διά καλών οικοδομών και ευρειών οδών, προσλαμβάνουσα δε ιδιάζουσαν χάριν εκ του μεγαλοπρεπώς υπερκειμένου αθανάτου Ολύμπου και της πυκνοφύτου σεμνής και γοητευτικής Πιερίας, ων η θέα εμβάλλει τον επισκέπτην εις διαθέσεις ευαρέστους αλλά και μελαγχολικάς».
Ο Σάρρος, εντοπίζει ωστόσο και αρνητικές πλευρές που αφορούν την οικονομική και ευρύτερα αναπτυξιακή δραστηριότητα επισημαίνοντας με οξυδέρκεια: «Η κυριωτάτη αισθητή ελλειψις ενταύθα είναι η της ευκόλου και ταχείας συγκοινωνίας δι’ ατμοπλοίου, σιδηροδρόμου ή αμαξιτού, εξ ου δυσχερής αποβαίνει η τε εμπορική και κοινωνική κίνησις, ιδία κατά το φθινόπωρον και χειμώνα, ότε η ιστιοπλοΐα διατελεί υπό τας ιδιοτροπίας του καιρού. Εν τούτοις κατά την εβδομαδιαίαν της πόλεως αγοράν συρρέουσι πολλαχόθεν, ιδία εκ των ορεινών περιχώρων της Πιερίας και της επαρχίας Ελασσώνος, χωρικοί και έμποροι προς ποικίλας συναλλαγάς».
Την ταχύτατη εξέλιξη και ανάπτυξη, σε σχέση με τις προηγούμενες δύο δεκαετίες επιβεβαιώνει και η μαρτυρία του μητροπολίτη Παρθενίου Βαρδάκα, ο οποίος υποστηρίζει ότι η πόλη «εντός του δεκαπενταετούς […] διαστήματος της αρχιερατείας ημών εδιπλασιάσθη σχεδόν εις οικοδομάς». Είναι η χρονιά κατά την οποία δόθηκε στη λειτουργία το καλλιμάρμαρο διδακτήριο, όπου στεγάστηκε αρχικά η Αστική Σχολή Αικατερίνης και στη συνέχεια το Α΄ Δημοτικό Σχολείο. Κατά την έκθεση Σάρρου από τους 297 μαθητές της Αστικής Σχολής Αικατερίνης κατά το σχολικό έτος 1905-1906 οι 211 είχαν μητρική γλώσσα τη βλάχικη.
Ποιοι αποτελούσαν την εποχή αυτή τον πυρήνα της πόλης; Οι Λιβαδιώτες, γράφει ο Νίκος Βαρμάζης στηριζόμενος στις πληροφορίες του Γιάννη Καζταρίδη, αποτελούσαν τον βασικό αστικό πυρήνα της Κατερίνης (έμποροι, γιατροί, δικηγόροι) και είχαν τα σπίτια τους στο κέντρο της πόλης γύρω από την πλατεία Ελευθερίας. Λιβαδιώτικα επίθετα μεταξύ άλλων στην Κατερίνη είναι και τα ακόλουθα: Τσαχαλίνας, Τσαλόπουλος, Λαναρίδης, Μόσχης, Γκέγκας, Βακαλίκος, Συννεφάκης, Παπασυννεφάκης, Κωτίκας, Καρράς, Ζουζακίδης, Ζάνας, Σκλιοπίδης, Πόδας, Κουρκουμπέτης, Κύρκος, Σιάνος, Λιάπης, Δίκας, Μπάσδρας,Τσικαδέρης, Παράσχος, Συλλόπουλος, Αστερίου, Ζησάκης, Καραβίδας, Κουκουβίτης, Τσιάμης, Παπαγεωργίου, Περδίκης, Γκοτζαμάνης, Χατζηγιαννούλης, Μπούσιος, Νίτσης, Κοντοφάκας, Μεταξιώτης, Κυλώνης, Μάντζιος κ.ά.
Μικροϊστορικά του Αντώνη Κάλφα
